Przyczyny nadpobudliwości psychoruchowej cz. 2
Opisane właściwości procesów nerwowych stały się podstawą wyodrębnienia typów układu nerwowego, które według badaczy są podłożem różnych temperamentów i przejawiają się w zachowaniu i działaniu człowieka. Liczba kombinacji tych trzech właściwości może być znaczna, lecz badania i obserwacje wskazują, że można je ograniczyć do kilku. Na przykład N. J. Krasnogórski, który prowadził badania nad typami układu nerwowego u dzieci, wyodrębnił cztery typy (podobnie jak A. G. Iwanow-Smoleński w odniesieniu do dorosłych).
Dwa z nich nazwane przez autora pośrednimi to typy silne, zrównoważone, przy czym jeden charakteryzuje się wzmożoną ruchliwością procesów nerwowych, a więc szybszym przystosowaniem się do zmieniających się warunków, drugi spokojny, u którego zmiany reakcji zachodzą wolniej.
Do dwóch skrajnych typów N. J. Krasnogórski zaliczył typ układu nerwowego silny, lecz niezrównoważony i niepohamowany, u którego reakcje pobudzeniowe są silniejsze i następują szybciej i łatwiej niż hamulcowe. Dzieci reprezentujące ten typ układu nerwowego charakteryzują się dużą pobudliwością uczuciową, wzmożoną ruchliwością, przyśpieszoną mową oraz ogólną dużą aktywnością.
Drugi z typów skrajnych to typ słaby — o zmniejszonej pobudliwości i reakcjach powolnych o niewielkim nasileniu. Dzieci należące do tego typu są mało aktywne, bardzo spokojne.
Doświadczenia kliniczne wskazują jednak, że wśród dzieci o słabym typie układu nerwowego może zachodzić również zaburzenie równowagi i ruchliwości procesów nerwowych. Zwróciła na to uwagę H. Spionek podkreślając, że wśród dzieci nadpobudliwych psychoruchowe mogą być zarówno charakteryzujące się silnym układem nerwowym (opisany przez Krasnogóskiego typ silny niezrównoważony), jak i słabym. U tych ostatnich na skutek słabej siły procesów nerwowych pobudzenie trwa krótko wywołując szybkie wyczerpanie układu nerwowego i ustępuje miejsca hamowaniu ochronnemu. Ponieważ jednak dzieci te charakteryzują się przewagą pobudzenia, hamowanie jest również krótkotrwałe. Stąd obserwujemy u nich znaczną męczliwość, brak wytrwałości, nierównomierności pracy zarówno pod względem tempa, jak i wydajności.
Są to więc dzieci, które należałoby zaliczyć do typu słabego, nadpobudliwego, labilnego (tzn. o wzmożonej ruchliwości procesów nerwowych). Dla nich autorka rezerwuje termin "dzieci niestałe psychoruchowo" wyróżniając w ten sposób pewien rodzaj dzieci nadpobudliwych.
Badacze zajmujący się zagadnieniem typu układu nerwowego jako fizjologicznym podłożem temperamentu zwracają uwagę na fakt, że ten sam osobnik w różnych sytuacjach i przy wykonywaniu różnych czynności może wykazywać odmienne cechy temperamentu. Badania eksperymentalne dotyczące tego zagadnienia wskazywałyby, że ujawnienie się określonych cech układu nerwowego uzależnione jest od wielu czynników, jak na przykład, od rodzaju bodźca, na który badany reaguje, od rodzaju czynności, jaką ma wykonać, itp. Mówi się więc o typach parcjalnych (częściowych), które mogą maskować ogólny typ układu nerwowego. J. Strelau uważa, że można wypowiedzieć się o rodzaju temperamentu człowieka dopiero wtedy, gdy mamy możność obserwowania jego zachowania w różnych sytuacjach życiowych i przy różnych czynnościach. Natomiast obserwacje jednostkowe przy jednej czynności pozwalają poznać typ parcjalny.
Jak widzimy, jednoznaczna ocena typu układu nerwowego, a także temperamentu nie jest łatwa i może nasuwać wiele wątpliwości. Częstość występowania pewnych cech i ich nasilenie może tu być decydujące. Jednocześnie w przypadku dzieci nadpobudliwych zarówno zakres objawów, jak i ich nasilenie, a więc stopień zachwiania równowagi procesów nerwowych, są argumentem przemawiającym za patologicznym, a nie typologicznym podłożem nadpobudliwości.