Przyczyny nadpobudliwości psychoruchowej
Przedstawione w poprzednim rozdziale objawy nadpobudliwości psychoruchowej nasuwają dość zasadnicze pytanie: czy nadpobudliwość jest zespołem patologicznych objawów będących wyrazem zaburzonego rozwoju dziecka, czy jest to zespół cech składających się na pewien rodzaj temperamentu, związanych z typem układu nerwowego? Większość autorów wypowiadających się na temat nadpobudliwości skłania się ku poglądowi, że w przypadkach tych mamy do czynienia z zaburzeniem rozwoju uwarunkowanym nieprawidłowym funkcjonowaniem mózgu. Istnieje jednak również pogląd, że nadpobudliwość jest cechą typologiczną i wiąże się z określonym typem układu nerwowego. Okazuje się, że rozgraniczenie tego co patologiczne, a co typologiczne jest bardzo trudne.
Typ układu nerwowego jako podłoże nadpobudliwości
Układ nerwowy człowieka, tak jak i zwierzęcia, pełni rolę regulatora równowagi pomiędzy organizmem a jego środowiskiem. Przyjmując z otoczenia informa-
! cje w postaci różnych bodźców, układ nerwowy reguluje zarówno działalność organów wewnętrznych, jak i nasze zachowanie tak, aby umożliwić najwłaściwsze przystosowanie do warunków zewnętrznych. Podstawowymi procesami nerwowymi zachodzącymi w mózgu, a wywołanymi przez dochodzące do układu nerwowego bodźce są: procesy pobudzenia doprowadzające w efekcie do ruchu lub czynności określonego narządu oraz procesy hamowania nie dopuszczające lub powstrzymujące ruch czy czynność. Każdy więc bodziec wywołuje reakcje albo ją hamuje.
Człowiek przychodzi na świat z pewną liczbą gotowych, zawsze jednakowych reakcji na określone bodźce pobudzające — są to odruchy bezwarunkowe, do których należy na przykład odruch ssania u zdrowego noworodka. Poprzez powiązanie nowych bodźców z reakcjami bezwarunkowymi powstają odruchy warunkowe; na przykład niemowlę reaguje ruchami ssącymi już nie tylko przy dotknięciu warg, ale na widok butelki z pokarmem. W miarę rozszerzania się zakresu i ilości bodźców zarówno pobudzających, jak i hamujących, tworzą się skomplikowane powiązania reakcji, które scalane w korze mózgowej dają w rezultacie szeregi czynności przystosowawczych psychicznych i fizycznych — a więc zachowanie człowieka.
Wiemy z obserwacji, że te same bodźce lub ich zespoły mogą u różnych osób wywołać zupełnie różne reakcje. Różnice w zachowaniu ludzi powiązane z wrodzonymi ich stałymi właściwościami fizycznymi, jak i psychicznymi człowieka składającymi się na jego temperament.
I. P. Pawłów, na podstawie długoletnich doświadczeń, stwierdził, że indywidualne cechy ludzkiego działania zależą od czynności układu nerwowego, a przede wszystkim od trzech podstawowych względnie stałych jego właściwości: siły, równowagi i ruchliwości procesów pobudzania i hamowania w korze mózgowej.
Siła układu nerwowego jest to, ogólnie mówiąc, wydolność komórek nerwowych, które "wytrzymują", gdy tego wymaga sytuacja, długotrwale bądź silne bodźce pobudzeniowe lub hamulcowe. Gdy na przykład, z dwojga dzieci wykonujących jakieś trudne zadanie, jedno bardzo szybko wyczerpuje się i nie jest zdolne do dalszej pracy, a drugie pomimo takich samych trudności pracuje dalej intensywnie i skutecznie, to powiemy, że pierwsze z dzieci przejawiało cechy słabego układu nerwowego, a drugie — silnego. Jeżeli te same dzieci znajdą się w sytuacji, w której muszą zahamować swoje działanie, powstrzymać się od reakcji, to pierwsze z nich będzie miało w tym zakresie duże trudności, a reakcja będzie krótkotrwała, natomiast drugie zniesie stan zahamowania bardzo dobrze.
Może się jednak zdarzyć, że dziecko jest zdolne do silnych lub długotrwałych reakcji pobudzeniowych, natomiast reakcje hamulcowe są u niego słabe i krótkotrwałe. Mamy wtedy do czynienia z układem nerwowym o zaburzonej równowadze procesów nerwowych. A więc drugą właściwością układu nerwowego jest | równowaga pomiędzy siłą procesu pobudzenia i siłą procesu hamowania.
Istotą trzeciej właściwości — ruchliwości procesów nerwowych jest łatwość przechodzenia jednego procesu w drugi. "Szybkie i swobodne korzystanie z obu przeciwnych procesów" — jak mówi Pawłów. Ta właściwość pozwala człowiekowi na przystosowanie się do stale zmieniających się warunków zewnętrznych, do zmiany swego zachowania i działania w zależności od zmieniających się informacji (bodźców).