Jakie dzieci nazywamy nadpobudliwymi cz. 4
Zmienność objawów związana z wiekiem dziecka
Warunki zewnętrzne, w jakich dziecko znajduje się, w znacznym stopniu — jak już mówiliśmy — określają sposób przejawiania się nadpobudliwości. Natomiast zmiany objawów obserwowane na przestrzeni kilku lat mogą być uwarunkowane zarówno czynnikami zewnętrznymi (niekorzystnym środowiskiem, nieprawidłowym procesem wychowawczym), jak również wynikają ze zmian w zachowaniu dziecka związanych z okresami rozwojowymi. Ustąpienie pewnych objawów jest tylko wtedy dowodem poprawy stanu dziecka, gdy na ich miejsce nie pojawiły się nowe lub nie nasiliły te, które w poprzednim okresie były mniej wyraźne.
U małych dzieci do lat 3 przewaga pobudzenia w postaci znacznej ruchliwości i zmienności uczuciowej jest uważana za cechę fizjologiczną, a więc za pewną prawidłowość. Wiemy, że dziecko w tym wieku jest ruchliwe, bardzo aktywne, wszystkiego ciekawe, często zmienia obiekt swego zainteresowania, a nawet domaga się nowych wrażeń. Gdy zaczyna mówić, bywa gadatliwe. Nadmierny spokój i mała aktywność w tym wieku powinny budzić niepokój. Bywają jednak dzieci, które bardzo wcześnie, nieomal od pierwszych dni życia, przejawiają wyraźną nadmierną pobudliwość; są krzykliwe, mało sypiają lub sen ich jest bardzo ..czuły", trudno u nich wyrobić nawyk snu w określonych godzinach. Obserwuje się wahania apetytu przy zupełnie dobrym stanie zdrowia fizycznego. W niemowlęctwie, a czasem i później, są one bardzo uciążliwe — swoim płaczem, krzykiem, grymasami, dezorganizują życie rodzinne.
W okresie poniemowlęcym i przedszkolnym przeważa w zachowaniu dzieci element nadmiernej ruchliwości; ponad wszystko przekładają zabawy ruchowe, nie mogą chwili usiedzieć spokojnie, na skutek tego często robią wiele szkód w domu lub same ulegają różnym wypadkom. Rzadziej, lecz również zdarzają się objawy ruchliwości zawężonej do ruchów manipulacyjnych, których rodzaj ulega częstym zmianom i które pojawiają się raczej u starszych przedszkolaków najczęściej w sytuacjach dla nich trudnych, jak na przykład, gdy idą do przedszkola po raz pierwszy lub po dłuższej przerwie, gdy zmieniają dość nagle środowisko, Jak również w okresie tuż przed zachorowaniem łub w okresie rekonwalescencji.
Niezrównoważenie emocjonalne, wybitnie zależne w tym okresie od warunków środowiskowo-wychowawczych, przejawia się w postaci wahań nastrojów — od płaczu do śmiechu, kapryśnością, uporem, czasem agresją i wybuchami złości.
W wieku 7—10 lat dziecko wychodząc z domu w szerszy krąg społeczny — szkoła, grupa rówieśnicza ujawnia wszystkie właściwości, nawyki i sposoby zachowania ukształtowane we wcześniejszym okresie rozwojowym. Zmiana trybu życia, nowe wymagania i zadania stawiane dziecku tworzą trudną dla niego ację, która w przypadku dzieci nadpobudliwych wpływa na nie wybitnie podniecająco. Toteż okres przystosowania do nowych warunków jest na ogół u tych dzieci dłuższy i adaptacja bardziej burzliwa niż u ich rówieśników nie przejawiających wczesnej nadpobudliwości.
W okresie początkowego nauczania dotychczasowy autorytet i kontrola rodziców słabną, a autorytet nauczyciela jest wprawdzie uznawany i ma poważne znaczenie, jednak działa jeszcze zbyt krótko, aby pozostawił już utrwalone ślady. Często więc wpływ nauczyciela na dzieci nadpobudliwe obserwujemy tylko w jego obecności — nie działa on poza szkołą. Grupa koleżeńska natomiast jeszcze zmienna, nie skonsolidowana oddziałuje wielokierunkowo, w sposób zupełnie przypadkowy, przez co jest dodatkowym czynnikiem pobudzającym. W tej sytuacji dziecko przeważnie ujawnia wszelkie charakterystyczne dla nadpobudliwości reakcje i formy zachowania, które poprzednio omówiliśmy. W tym właśnie okresie obserwuje się u wielu dzieci nadpobudliwych psychoruchowo występowanie, obok innych objawów, zawężonej formy nadruchliwości w postaci ruchów manipulacyjnych. W niekorzystnych warunkach mogą one przekształcić się w drobne czynności przymusowe, co już uważane jest za objaw nerwicy i wymaga interwencji lekarskiej. Objawami, które nie ujawniły się tak wyraźnie w poprzednim okresie rozwojowym jest męczliwość oraz wahania mobilizacji i wydajności w pracy. Ponieważ właściwie dopiero w szkole wymaga się od dziecka skupienia uwagi, wysiłku, opanowania ruchliwości, nic dziecięcym, nego, że trudności w tym zakresie tak charakterystyczne dla nadpobudliwości ujawniają się z całą wyrazistością.