Jakie dzieci nazywamy nadpobudliwymi cz. 2
Jeżeli przypomnimy sobie, jak niektóre dzieci zachowują się na przykład w poczekalni u lekarza lub podczas jazdy pociągiem czy tramwajem, to zdamy sobie sprawę, że dla pewnej grupy dzieci, z którymi stykamy się na co dzień, zachowanie w przytoczonym eksperymencie nie jest niezwykłe, a przeciwnie — charakterystyczne.
Podobne wyniki dała próba bezruchu: w grupie kontrolnej 70% dzieci zachowało całkowity bezruch, co było osiągalne tylko dla 25% dzieci nadpobudliwych. U pozostałych obserwowano drgania grup mięśniowych, ruchy mimowolne, ruchy ukierunkowane lub ogólne poruszanie się oraz wypowiedzi słowne i śmiech. Ponadto u wielu z nich zwracało uwagę bardzo duże, ogólne napięcie mięśniowe. Opisane wyżej zachowanie dzieci nadpobudliwych wyróżnia je w sposób widoczny spośród innych dzieci. Wiemy, że duża aktywność ruchowa jest właściwością wszystkich dzieci, a przede wszystkim tych najmłodszych, jest to jednak ruchliwość dostosowana do sytuacji i do wymagań otoczenia. Dziecko nie przejawiające nadpobudliwości potrafi przez dłuższy lub krótszy czas (w zależności od tego, w jakim jest wieku) pozostawać w spokoju. Dopiero nadmierne przedłużanie tego czasu powoduje niepokój dziecka ujawniający się w różnych formach, początkowo dyskretnych, a gdy trwa zbyt długo, niepokój staje się zauważalny, a nawet może przeszkadzać. U dzieci nadpobudliwych nadruchliwość ujawnia się bardzo szybko i bardzo intensywnie narasta.
Wzmożone reakcje ruchowe dziecka nadpobudliwego są często następstwem jego nadmiernej pobudliwości emocjonalnej. Wiadomo, że emocje i uczucia są siłą napędową działania ludzkiego. U osobników zrównoważonych przejawy uczuć są opanowywane lub modyfikowane w zależności od oceny sytuacji, w jakiej się pojawiły. Dzieci, szczególnie młodsze, nie są jeszcze zdolne do tego rodzaju samodzielnej oceny, a więc ich reakcje emocjonalne bywają niewspółmierne do przyczyn wywołujących je. Czynnikiem regulującym są w tym wypadku dorośli, którzy od najwcześniejszego dzieciństwa uczą dziecko hamowania, opanowania reakcji uczuciowych, niewłaściwych z punktu widzenia społecznego. U dzieci nadpobudliwych psychoruchowo z różnych powodów, o których dalej będzie mowa, nie dochodzi do pełnego zrównoważenia stosunku między reakcjami emocjonalnymi a ich przyczyną. Obserwujemy u nich zachowanie świadczące o nadmiernie wzmożonej pobudliwości emocjonalnej przejawiającej się w postaci wybuchów złości, impulsywnego działania, łatwego obrażania się, czasem płaczliwości. Reakcjom tym towarzyszy jednocześnie nasilona aktywność ruchowa.
Wielu badaczy opisujących zachowanie dzieci nadpobudliwych podkreśla ich wzmożoną wybuchowość, skłonność do bijatyk, dokuczliwość, niezdyscyplinowanie wobec dorosłych, niechęć do podporządkowania się kolegom. Dzieci te są niewytrwałe w zabawie i w pracy, wykazują skłonność do zniecierpliwienia, nie znoszą oczekiwania — co obserwowaliśmy w naszych próbach eksperymentalnych. Jednocześnie zwraca się uwagę na zmienność (labilność) nastrojów przechodzących od radosnego podniecenia do smutku i gniewliwości. Reakcje uczuciowe tych dzieci wskazują na pewną niedojrzałość emocjonalną i odpowiadają często reakcjom dzieci znacznie młodszych; mówimy wtedy o infantylizmie uczuciowym, który przejawia się również w postaci stawiania oporu często niespodziewanego i niezrozumiałego przy jednoczesnej dużej sugestywności, a więc łatwości bezkrytycznego ulegania różnym wpływom. Niezrównoważenie emocjonalne i niedojrzałość uczuciowa powodują, że dzieci nadpobudliwe są mało odporne na sytuacje trudne, łatwo zniechęcają się, tracą zapał, zaczynają działać w sposób niezorganizowany, porzucają rozpoczęte zadania. Obserwuje się u nich wahania mobilizacji i koncentracji w pracy — często więc nazywa się je dziećmi niestałymi.
Wszystkie opisane objawy wzmożonej emocjonalności dzieci nadpobudliwych stają się przyczyną częstych konfliktów z otoczeniem.
Nadpobudliwość przejawia się również w działalności umysłowej dziecka. W tym zakresie obserwuje się
objaw, który rosyjski uczony, I. P. Pawłów, nazwał wzmożonym odruchem orientacyjnym. Manifestuje się
on kierowaniem przez dziecko uwagi na każdy niemal bodziec płynący z otoczenia. Ten brak selektywności, wybiórczości w kierowaniu uwagą oraz trudność w koncentrowaniu jej na określonym przedmiocie lub czynności wykonywanej w danej chwili są charakterystyczne dla dzieci nadpobudliwych. Następstwem tego rodzaju zaburzeń uwagi są często: zapominanie, roztargnienie, chaotyczność itp. W przeprowadzonych próbach eksperymentalnych, szczególnie w próbie czekania, również obserwowaliśmy u badanych wzmożenie odruchu orientacyjnego — każdy przedmiot w zasięgu wzroku lub odgłos zza okna powodował zmianę kierunku uwagi, a za tym i aktywność ruchową. Nowa sytuacja angażuje zainteresowanie dziecka odrywając je od dotychczasowego działania, które zostawia ono nie dokończone lub wykonuje — byle zbyć. Skupienie się na zadaniu, wytrwanie przy nim aż do zakończenia, wymaga tak dużego wysiłku, że bardzo szybko dochodzi u dzieci nadpobudliwych do zmęczenia. Nie pozostaje to bez wpływu na jakość pracy, co ma szczególne znaczenie dla nauki szkolnej dziecka. Należy jednocześnie podkreślić, że możliwości intelektualne, poziom myślenia, rozumowanie, pamięć, nie odbiegają u większości nadpobudliwych od poziomu uznanego za normę.