Metody diagnozowania ADHD cz.2
Choroby w rodzinie
Lekarz weźmie też pod uwagę zdrowie fizyczne i psychiczne rodziców dziecka i innych członków rodziny, szczególnie będzie zainteresowany tym, czy w rodzinie występują przypadki ADHD lub depresji. Zdrowie członków rodziny jest ważne dla zrozumienia źródeł trudności dziecka i zaplanowania skutecznych środków zaradczych.
Ocena czynników społecznych
Należy dokonać ogólnej oceny sytuacji społecznej rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem następujących czynników:
Warunki mieszkaniowe (np. skutki nadmiernego zagęszczenia; mieszkanie wysoko w wieżowcu - dziecko nie ma możliwości "wybiegać się" i dać upust rozpierającej go energii; mieszkanie w okolicy zagrożonej narkomanią i przestępczością).
Zatrudnienie rodziców, bezrobotni rodzice i opieka nad dzieckiem.
Pomoc społeczna, kontakty między różnymi członkami rodziny.
Kontakty dziecka z innymi członkami społeczności, np. przynależność do klubu młodzieżowego, spotkania rodziców z małymi dziećmi.
Kłopoty finansowe rodziców, wiedza rodziców na temat uzyskania zasiłków lub pomocy socjalnej dla dziecka.
Inne obciążenia i trudności w rodzinie, które mogą mieć wpływ na dziecko.
Korzystanie z opieki społecznej, świadczeń socjalnych, możliwości pomocy dziecku i rodzinie.
Jeśli lekarz uzna za stosowne, skontaktuje się z opieką społeczną i poinformuje o rozpoznaniu i planowanych działaniach terapeutycznych, zasugeruje rodzicom zwrócenie się do opieki społecznej lub innej instytucji w sprawie uzyskania świadczeń dla dziecka.
Opinie innych specjalistów
Jeśli będzie to konieczne lekarz poprosi o ocenę innych specjalistów, na przykład psychologa szkolnego (aby stwierdzić, czy dziecko ma specyficzne zaburzenia umiejętności szkolnych, dysleksję lub inne dysfunkcje, które są istotne dla rozpoznania i edukacji dziecka) lub logopedy.
Konflikt z prawem
Należy też uwzględnić (jeśli ma to znaczenie) wszelkie kontakty z policją lub wymiarem sprawiedliwości.
Badanie fizykalne i wywiady lekarskie
Lekarz zbada dziecko pod kątem rozwoju fizycznego zwracając uwagę na nieprawidłowości, które mogą mieć istotne znaczenie dla rozpoznania lub leczenia. Szczególnie ważne mogą być oznaki zaburzeń neurologicznych (na przykład nieporadność lub niewydolność ruchów celowych - dyspraksja, tiki mchowe lub zespół Gillesa de la Tourette'a) oraz zaburzenia pracy serca lub krążenia, choroba nerek lub wątroby, które będą miały wpływ na leczenie.
Badania i wywiady lekarskie
Obserwacja dziecka
Ważną częścią rozpoznania jest dokładna obserwacja dziecka. Obserwacja zachowania dziecka i jego interakcji z innymi osobami podczas konsultacji istotnie wpłynie na sformułowanie przez lekarza wstępnej oceny. Czasami obserwacje prowadzone są w szkole lub innych miejscach, na przykład jako element oceny dziecka w klasie przez psychologa szkolnego. Obserwację należy prowadzić bardzo dyskretnie, aby dziecko lub jego koleżanki i koledzy z klasy nie zorientowali się, że są obserwowani i z tego powodu nie zmienili swojego zachowania. Potencjalnie obserwacja pomaga nie tylko w postawieniu diagnozy i zrozumieniu relacji dziecka z innymi, ale także dostarcza informacji, które są podstawą opracowania przyszłych działań edukacyjnych, psychoterapeutycznych i uczących zachowań społecznych.
Badania krwi
Jeśli będzie to wskazane, lekarz zaleci odpowiednie badania pozwalające stwierdzić występowanie zaburzeń przedstawionych wyżej, które mogą być istotne dla postawienia diagnozy lub zaplanowania środków zaradczych. Być może lekarz zaleci też badania cytogenetyczne, jeśli będzie podejrzewał zespół łamliwego chromosomu X lub inne zaburzenia związane z aberracją chromosomów. Jeśli występują objawy niedoczynności gruczołu tarczowego zalecane jest badanie czynnościowe tarczycy.
Inne badania neurologiczne
Jeśli lekarz ma powody, aby podejrzewać zaburzenia neurologiczne może zalecić EEG (elektroencefalografię) lub badania tomograficzne mózgu, na przykład MRI [magnetyczny rezonans jądrowy] lub CAT [osiową tomografię komputerową]. Skany osiowej tomografii komputerowej i obrazy magnetycznego rezonansu pokazują prawidłowe i nieprawidłowe położenie struktur mózgu. Skany przypominają zdjęcia rentgenowskie - czarno-białe zdjęcia pokazują obszary mózgu w przekroju rejestrując różnice gęstości tkanki mózgowej. Obydwie metody badania są stosunkowo proste i bezbolesne. Badania przeprowadzane są w szpitalach. Podczas badania pacjent nie może poruszać głową. Badania te są bardzo przydatne w diagnostyce padaczki, uszkodzeń mózgu w czasie porodu lub urazów głowy. Tomografia komputerowa nie jest częścią rozpoznania stosunkowo prostego zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi.
Opracowano kilka przydatnych skal i kwestionariuszy diagnostycznych, których wartość została potwierdzona w praktyce. Są one bardzo pomocne zarówno w czasie wstępnej oceny nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzeń koncentracji uwagi, jak i w trakcie leczenia, ponieważ pozwalają ocenić skuteczność zastosowanych środków terapeutycznych. Niektóre skale i kwestionariusze przeznaczone są do wyodrębniania grupy dzieci, u których podejrzewa się ADHD - na przykład kryteria diagnostyczne Ruttera (1967) i Du Paula (1991) - inne są bardziej uniwersalne. Bardzo przydatne do ustalenia czy dziecko przejawia objawy ADHD zarówno w domu, jak i w szkole są kwestionariusze Barkley'a (Home Situ-ation and School Situation Questionnaires). Znaleźć je można w podręczniku M. Gordona (How to Operate an ADHD Clinic or Subspe-cialty Practice, New York 1995, GSI Publications), gdzie są częścią szczegółowego i pełnego zestawu kryteriów diagnostycznych, propozycji ciekawej dla lekarzy pracujących w poradniach ADHD.
Wyniki badań przy pomocy skal i kwestionariuszy mogą być obarczone błędem, zależą bowiem od subiektywnego postrzegania dziecka przez osobę wypełniającą je. Można wyciągnąć z nich błędne wnioski, gdy wypełni je zdenerwowany i zniechęcony rodzic lub nauczyciel, który nie jest przekonany co do pojęcia ADHD i uważa, że natura i przyczyny zaburzeń dziecka są inne, albo ktoś kto nie zna zbyt dobrze dziecka lub kontaktuje się z nim w formalnej atmosferze (na przykład, gdy dziecko jest hospitalizowane w klinice psychiatrycznej).
Monitorowanie zaburzeń emocjonalnych i zachowania
Są też skale i kwestionariusze bardziej ogólne oceniające objawy i zaburzenia emocjonalne i zachowania dzieci i młodzieży. Do najpopularniejszych należą: sprawdzian zachowania dziecka (Child Beha-viour Checklist), ocena wyników w nauce dla nauczycieli (Teacher Report Form), skala samooceny dla młodzieży (Youth Self-Report) skonstruowana przez profesora Achenbacha, kwestionariusze Con-nersa dla rodziców i nauczycieli oraz kwestionariusz oceny mocnych i słabych stron (Strengths and Weaknesses Questionnaire) opracowany przez profesora Goodmana. Skale i kwestionariusze pozwalają lekarzowi lepiej ocenić poziom zaburzeń czynnościowych i mogą wskazywać na potrzebę rozważenia dodatkowego rozpoznania lub innego