Metody diagnozowania ADHD cz.1
ADHD uważane jest za zaburzenie o szerokim spektrum [zróżnicowanym obrazie], występujące z mniejszym lub większym nasileniem u różnych osób. Nie jest łatwo odróżnić pacjentów z łagodnymi objawami ADHD od tych z bardziej nasiloną ruchliwością niż "normalna". Kontrowersje pogłębia również i to, że rozpoznanie ADHD jest bardzo trudne. Nie ma autorytatywnego testu diagnostycznego potwierdzającego takie rozpoznanie, a objawy zmieniają się w zależności od wieku pacjenta, sytuacji i środowiska, w jakim się on znajduje. Objawy innych zaburzeń mogą przesłaniać występowanie ADHD, a niektóre objawy ADHD występują w innych zaburzeniach.
Mózg chorych na ADHD funkcjonuje w charakterystyczny sposób, dlatego zachowują się oni i odbierają zewnętrzne bodźce inaczej niż ludzie zdrowi. Klasyfikowanie chorych na ADHD jako upośledzonych bardziej szkodzi niż pomaga. Zaburzenia, które mają poddają się leczeniu, właściwa kuracja pozwala kontrolować objawy, a niektóre charakterystyczne cechy zachowania mogą być naprawdę korzystne w pewnych okolicznościach. Chorzy mogą stać się przygnębieni, zaniepokojeni lub zachowywać się niestosownie, jeśli zaburzenia nie zostaną rozpoznane lub będą niewłaściwie leczone. Najważniejszą rzeczą jest rozpoznanie podstawowych objawów ADHD i zdanie sobie sprawy z tego, jak mogą one zacząć działać.
ADHD zawsze objawia się impulsywnością, brakiem uwagi i nadmierną ruchliwością. Symptomy te mogą wyglądać inaczej u różnych dzieci, a nawet u tego samego dziecka w różnych okresach. Zmieniają się one w zależności od otoczenia i samopoczucia dziecka. Dorośli mogą zapomnieć lub przeoczyć niepokojące wydarzenie, na przykład wzniecenie przez dziecko pożaru w szkole lub wtargnięcie na ulicę i spowodowanie wypadku drogowego.
Rozpoznawanie ADHD przypomina oglądanie zmieniających się obrazów w kalejdoskopie: mimo że wzory i figury zmieniają się przy każdym poruszeniu lub obróceniu przyrządu i zawsze są inne, to tworzą je te same kolorowe szkiełka i kamyki odbijające się w umieszczonych wewnątrz zwierciadłach.
Rodzice, jeśli zauważą jakiś problem, powinni niezwłocznie skonsultować się z lekarzem i omówić wyniki nauczania w szkole. Im szybciej zostanie podjęte właściwe leczenie i udzielona pomoc w nauce tym lepiej. Trudności związane z ADHD mnożą się i rosną lawinowo, jeśli nie zostaną podjęte w porę odpowiednie środki.
Aby zapewnić osobom z ADHD tramą diagnozę i właściwe leczenie, pełną i szczegółową ocenę powinien przeprowadzić wykwalifikowany i doświadczony specjalista. Rozpoznanie powinno być przeprowadzane przez lekarza, zazwyczaj psychiatrę dziecięcego, pediatrę lub lekarza pierwszego kontaktu. Bywa tak, że wstępnego rozpoznania dokona nauczyciel lub psycholog, który skieruje dziecko na konsultację do odpowiedniego lekarza specjalisty.
W niektórych rejonach Wielkiej Brytanii brakuje specjalistów w zakresie ADHD i podobnych zaburzeń i wiele rodzin po otrzymaniu takiego skierowania musi przez jakiś czas czekać na wizytę. Inni konsultowali się już z lekarzem w sprawie zaburzeń dziecka, ale kwestia ADHD nie została podniesiona.
Jeśli rodzice są przekonani, że dziecko ma ADHD, ale z jakiegoś powodu taka diagnoza nie została postawiona, mogą zwrócić się w ramach ubezpieczenia do lekarza pierwszego kontaktu o wydanie drugiej opinii. Mimo że jeszcze niedawno wiele rodzin musiało szukać pomocy w sektorze prywatnym służby zdrowia, nie zawsze w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, na własny koszt, to obecnie powinno być możliwe załatwienie konsultacji bliżej miejsca zamieszkania pacjenta i w ramach publicznej służby zdrowia. Jest coraz więcej lekarzy specjalizujących się w rozpoznawaniu ADHD, którzy mogą zaoferować leczenie wysokiej jakości.
Psychiatra dziecięcy zawsze powinien mieć na uwadze objawy ADHD oceniając dziecko skierowane na konsultację z powodu zaburzeń zachowania. Nauczyciel walczący z 30 dzieci, niektóre z nich mogą być bardziej dokuczliwe i złośliwe niż dzieci, o których mowa, może mimowolnie przeoczyć objawy ADHD u któregoś dziecka.
Dodatkowo, aby upewnić się, że dziecko spełnia kryteria diagnostyczne dla ADHD (przedstawione w rozdziale "Co to jest ADHD?"), trzeba poznać jego osobowość, relacje z rodziną i przyjaciółmi, słabe i mocne strony oraz trudności w nauce. Jest to niezwykle istotne, gdy planujemy odpowiednie leczenie i wsparcie. Jeśli dziecko i jego rodzina jest pod opieką innych specjalistów należy nawiązać z nimi kontakt i zaangażować ich przy opracowaniu skutecznego programu terapeutycznego.
Informacje niezbędne do rozpoznania ADHD
Pełna ocena wymaga dokładnego przeanalizowania objawów i historii chorób somatycznych, zaburzeń psychicznych, psychologicznych u dziecka i w rodzinie, jego wyników w nauce, zachowania w szkole i w domu. Te informacje porównywane są z danymi uzyskanymi od innych osób, w czasie obserwacji klinicznej i podczas badania przez lekarza. W niektórych przypadkach potrzebne też będą oceny i konsultacje innych lekarzy oraz pedagogów. Zebranie tych wszystkich informacji zabiera dużo czasu, ale jest konieczne, aby dokonać właściwej oceny objawów i potrzeb pacjenta. Nie ma pojedynczego testu diagnostycznego potwierdzającego ADHD. Konieczne jest też odróżnienie tego zaburzenia od innych psychicznych i psychologicznych zaburzeń. Nie istnieje żadna droga na skróty.
Objawy i ich następstwa
Lekarz musi dokładnie rozważyć wszystkie upośledzenia i objawy występujące u dziecka oraz następstwa jakie powodują u dziecka i jego rodziny. Poprosi o dokładne ich opisanie, określenie, kiedy wystąpiły po raz pierwszy, w jakich sytuacjach się pojawiają jakie czynniki wpływają na ich nasilenie lub złagodzenie, jaki wpływ mająna innych członków rodziny i przyjaciół. Lekarz zechce też dowiedzieć się, czy podejmowano jakieś próby zaradzenia sytuacji i czy były one skuteczne, czy dziecko lub członkowie rodziny korzystali z pomocy poradni psychiatrycznej lub psychologiczno-pedagogicznej.
Inne choroby
Konieczne też będzie rozważenie, czy występują jakieś czynniki ryzyka wpływające na wystąpienie ADHD u dziecka. Należy do nich patologia ciąży i powikłania w okresie okołoporodowym, między innymi dolegliwości psychiczne i młody wiek matki, nadużywanie przez nią alkoholu i palenie papierosów, toksemia lub stan przedrzucawkowy (z powodu nadciśnienia indukowanego ciążą), poród opóźniony, przedłużony lub z komplikacjami.
Lekarz musi wziąć pod uwagę i przeprowadzić testy wykluczające występowanie kilku chorób powiązanych z ADHD, między innymi: zespół łamliwego chromosomu X [z. kruchego chromosomu X], zespół fetopatii poalkoholowej, niedobór enzymu dehydrogenazy glukozo-6-fosforanu, fenyloketonurię i zaburzenia syntezy i wydzielania hormonów tarczycy. Jeśli lekarz podejrzewa występowanie któregoś z tych schorzeń, powinien zalecić przeprowadzenie odpowiednich testów. Ponieważ choroby te występują rzadko, nie przeprowadza się ich rutynowo u dzieci z podejrzeniem ADHD.
Doktor będzie też zainteresowany tym, czy dziecko uległo jakiemuś wypadkowi, miało operacje lub cierpi na przewlekłe choroby, na przykład padaczkę, astmę, choroby serca, wątroby, nerek. Zechce też wiedzieć, czy dziecko zażywa jakieś leki dostępne na receptę lub bez, czy ma alergię lub, czy leki zażywane w przeszłości wywoływały reakcje alergiczne.
Lekarz powinien również sprawdzić, czy dziecko dobrze słyszy, widzi, mówi i czy rozumie co się do niego mówi. Te czynniki mają zasadniczy wpływ na zdolność uczenia się, procesy myślowe, umiejętność nawiązywania kontaktów i właściwe zachowanie. W razie potrzeby lekarz skieruje dziecko do otolaryngologa, okulisty lub logopedy.
Zaburzenia psychiczne i psychologiczne
Lekarz będzie wypytywał o zaburzenia psychiczne i psychologiczne w przeszłości i wpływ podjętych działań interwencyjnych. Jeśli będzie to konieczne, za zgodą rodziców, poprosi o kopię karty choroby i orzeczeń. Mogą być one pomocne w procesie rozpoznawania i planowaniu działań zaradczych.
Osiągnięcia edukacyjne
Ponieważ ADHD ma wpływ na edukację dziecka, jego funkcjonowanie w społeczeństwie i przyszłą karierę, lekarz musi też dowiedzieć się jak dziecko radzi sobie w szkole, uwzględniając jego postępy w nauce, poziom zdobytych umiejętności i charakter specyficznych trudności, relacje z nauczycielami i innymi pracownikami szkoły oraz problemy wychowawcze związane z zachowaniem, między innymi zawieszenia w prawach ucznia lub usunięcie ze szkoły. Lekarz, w porozumieniu z rodzicami i za ich zgodą, zechce skontaktować się ze szkołą i poprosi o ustną lub pisemną opinię na temat dziecka. Jeśli okaże się to niezbędne, lekarz i muczycieleprzedyslmtują konieczność wsparcia dziecka przez psychologa i pedagoga szkolnego, potrzebę nauczania indywidualnego i pomoc lekarzowi w ocenie i kuracji dziecka. Współpraca lekarza i pedagogów jest bardzo istotnym elementem w procesie leczenia. Pomoc szkolnej pielęgniarki lub lekarza może okazać się nieoceniona na tym etapie.
Ocena osobowości i cech charakteru dziecka i rodziców, środowiska i kontaktów społecznych
Cechy charakteru i osobowość dziecka oraz tych członków rodziny, którzy kontaktują się z nim najczęściej, a także wzajemne relacje są bardzo ważnym elementem wpływającym na ocenę stanu dziecka. Lekarz zechce przedyskutować metody i środki stosowane przez rodziców, aby zaradzić problemom dziecka, oraz ich skuteczność.
Wypytywanie się o to może wydawać się natrętne, jednak te kwestie mają pierwszorzędne znaczenie, ponieważ zasadniczo wpływają na sposób myślenia, odczuwania i zachowania dziecka (i rodziców). Lekarz dokonujący oceny stanu dziecka powinien przeprowadzić rozmowę w przyjazny sposób nie obwiniając żadnego z członków rodziny. Dla dobra dziecka i rodziców lekarz powinien zachować neutralność i uważnie wysłuchać racji każdej ze stron. Na pewno nie pomaga dziecku na przykład wysłuchiwanie nieprzyjemnych i pełnych goryczy kłótni właśnie rozwodzących się rodziców, którzy, każdy ze swojego punktu widzenia, usiłują przedstawić lekarzowi sytuację, wskazać przyczyny kłopotów dziecka i możliwe rozwiązania problemów.