Przyczyny ADHD - wyjaśnienie ewolucyjne i biologiczne
ADHD nie jest"histerycznym stanem wymyślonym w Ameryce". Mamy bogatą wiedzę, która pozwala zrozumieć przyczyny objawów ADHD.
Pojęcie zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi odnosi się do charakterystycznych objawów. Mechanizm powstawania tych objawów można objaśnić na kilka sposobów. Wpływy natury [genów] (na przykład procesów chemicznych zachodzących w mózgu dziecka, odziedziczonego materiału genetycznego, zespołu procesów fizjologicznych) i wychowania [środowiska] (na przykład doświadczenia życiowe dziecka, środowisko społeczne i sposób wychowania przez rodziców) misternie się ze sobą splatają i mają dalekosiężne konsekwencje. Zazwyczaj wiele czynników przyczynia się do wystąpienia objawów ADHD u dziecka lub osoby dorosłej. ADHD jest klasycznym przykładem bio- i psychospołecznego zaburzenia. Objawy są wynikiem unikalnej struktury biologicznej jednostki, jej konstrukcji psychologicznej, doświadczeń życiowych i środowiska.
Istnieje kilka interesujących teorii, które próbują wyjaśnić przyczyny ADHD odwołując się do antropologii i pomagają nam zrozumieć dlaczego tak dużo ludzi ma objawy deficytu uwagi, nadruchliwości i słabej kontroli impulsów oraz dlaczego pewne zajęcia są dla nich trudniejsze niż inne.
Łowcy i rolnicy
Thom Hartmann twierdzi, że 200 000 lat temu, przed rewolucją rolniczą objawy ADHD, uważane obecnie w nowoczesnym społeczeństwie za upośledzenie, dawały znaczącą przewagę tym, którzy je posiadali. Koczujący łowca musiał stale bacznie się rozglądać w poszukiwaniu zdobyczy, być gotów porzucić każde zajęcie zanim zdobycz odwróci jego uwagę i natychmiast ruszyć za nią w pościg. Jeśli on i jego rodzina miały jeść danego dnia, nie miał czasu zastanawiać się nad grożącym mu niebezpieczeństwem. Agresywność i impulsywność dawały znaczącą przewagę.
Rozwój rolnictwa stanowił rewolucyjną zmianę trybu życia. Nowa forma gospodarki wymagała zupełnie innych zachowań. Ludzie [młodszej epoki kamienia] musieli teraz o wiele dokładniej planować swoje czynności. Już nie potrzebowali, gdy tylko zdobycz wpadła im w oko, gonić za nią w pośpiechu. Prehistoryczni rolnicy musieli starannie i z dużym nakładem pracy przygotować ziemię, zasiać ziarno, doglądać i zebrać plony zgodnie z rytmem pór roku i pogody.
Koncepcja Thoma Hartmanna zainteresowała innych badaczy, którzy ją rozwinęli. Obecnie stała się punktem fascynującej debaty akademickiej, która skupia się na oczywistych powiązaniach między antropologią neuropsychiatrią psychologią i naukami społecznymi. Debata ta pozwala nam choć trochę zrozumieć złożone przyczyny ADHD.
Ewolucja, biologia i ADHD jako zaburzenie adaptacyjne [przystosowawcze]
Podstawowe prace na ten temat opublikowali Peter Jenson z Narodowego Instytutu Chorób Psychicznych w Rockville w USA oraz jego znakomici współpracownicy w, Journal of the American Acade-my of Child and Adolescent Psychiatry" w grudniu 1997 roku.
Autorzy analizują ADHD w kontekście teorii ewolucji biologicznej i psychologicznej. Badają w jakim stopniu deficyt uwagi, impulsywność i nadruchliwość - podstawowe objawy ADHD - wpływają na adaptację w zależności od środowiska w jakim znalazło się dziecko. Twierdzą oni, że ADHD występuje ze zbyt dużą częstotliwością (około 3-5%) w całej populacji, aby oznaczać chorobę, która z definicji sytuowałaby osoby z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi w niekorzystnej sytuacji. Sugerują że objawy ADHD muszą dawać, tym którzy je mają, pewnego rodzaju przewagę ewolucyjną aczkolwiek tylko w określonych okolicznościach.
Dziecko z ADHD określa się jako jednostkę "gotowana odpowiedź" ["w stanie pogotowia", "gotową do reakcji"], to znaczy, że jej zachowanie charakteryzuje się:
bardzo dużą czujnością (lub stanem pogotowia) oraz zdolnością uzyskiwania i przyswajania informacji wszystkimi zmysłami równocześnie, szybkim przeszukiwaniem otoczenia
gotowością do skoku (lub ucieczki),
nadmierną aktywnością (poszukiwanie pożywienia, przemieszczanie w cieplejsze rejony, gdy zmieniają się pory roku i nastaje zimno).
Jednostka "gotowa na odpowiedź" byłaby w korzystnej sytuacji w trudnych i ciężkich warunkach fizycznych, na przykład w mroźnym stepie lub wilgotnej dżungli. Ludzie z mniej uwydatnionymi wymienionymi wyżej cechami, których główną cechą jest kontemplacyjność [refleksyjność], byliby "upośledzeni" w takim środowisku.
W społeczeństwie "myśliwych-zbieraczy" jednostki "gotowe na odpowiedź" byłyby dobrymi wojownikami, podczas gdy jednostki o naturze bardziej kontemplacyjnej mogłyby wykorzystać swoje zdolności w długoterminowym planowaniu, operacjach strategicznych lub rozwijaniu nowatorskich rozwiązań stanowiących wyzwanie dla środowiska.
Jenson i jego współpracownicy twierdzą, że ponieważ społeczeństwo staje się coraz bardziej zindustrializowane i zorganizowane, generalnie bezpieczniejsze, a pożywienia jest pod dostatkiem, to charakterystycznej dla ADHD "gotowości na odpowiedź" przyznaje się mniejsze znaczenie. W nowoczesnym społeczeństwie ludzie sukcesu to najczęściej ci, którzy:
wykazują się umiejętnością rozwiązywania problemów i zdolnościami analitycznymi,
ograniczają impulsywność,
kontrolują nadmierną aktywność [nadruchliwość].
We współczesnym społeczeństwie znaczną liczbę ludzi wykazujących cechy charakterystyczne dla ADHD opatruje się etykietą jednostek mających zaburzenie.
Widziane z perspektywy ewolucyjnej nasze obecne środowisko szkolne (lub liczne sytuacje w pracy) wcale nie musiałyby być trudne dla "gotowego na odpowiedź" dziecka. Wiemy, że zmieniając co jakiś czas środowisko szkolne (np. ustawienie ławek, zmniejszenie liczby uczniów w klasie, częstsze wprowadzanie interaktywnego uczenia się) możemy w istotny sposób zmienić wzorce zachowania i reakcje "gotowego na odpowiedź" dziecka. Może ono wtedy efektywniej uczyć się i lepiej funkcjonować w naszym nowoczesnym społeczeństwie.
Uznając, że dziecko z ADHD jest jednostką "szukającą doświadczeń, w stanie gotowości i zaciekawioną" i zmieniając środowisko w taki sposób, aby lepiej pasowało do jego zdolności, rodzice i profesjonaliści mogą nauczyć je jak łatwiej sobie radzić. Mogą pomóc mu poszerzyć zakres umiejętności pozwalających mu dłużej skupić się na wykonywanym zadaniu, kontrolować impulsy i potrzebę zmiany miejsca oraz poprawić samoświadomość. Jest niezwykle istotne, żeby dziecko odnosiło sukcesy, a nie stopniowo obniżało samoocenę, motywację i umiejętności.
Być może zmiana środowiska "gotowego na odpowiedź" dziecka we wczesnym okresie jego życia zmieniłaby na stałe jego zdolność do kontrolowania impulsów . Pozostaje jeszcze odpowiedzieć na ważne pytanie: w jakim momencie rozwoju dziecka takie działania mają największe szanse powodzenia?
Neurony (komórki nerwowe) mają zdolność zmiany i adaptacji swoich połączeń z innymi komórkami nerwowymi w zależności od tego czy są wykorzystywane, czy nie. Proces ten, który nazywa się plastycznością neuronalną, pociąga za sobą ustalenie obwodu neuronalnego, który będzie kierował sposobem funkcjonowania mózgu i zachowania dziecka w przyszłości. Prawdopodobnie są okresy w rozwoju dziecka, kiedy komórki nerwowe mają większą plastyczność.
Formowanie się obwodów neuronalnych w mózgu trwa do około dwudziestego roku życia. Wiąże się to zarówno z wcześniej ustalonym genetycznie wzrostem struktur mózgu, jak i stopniem "dostrojenia" połączeń między strukturami mózgu, w efekcie używania lub nieuży-wania bodźców ze środowiska, co z kolei uwarunkowane jest doświadczeniami dziecka w jego środowisku.
Jenson i jego współpracownicy badali, w jaki sposób czynniki ewolucyjne, biologiczne, psychologiczne i społeczne przyczyniają się do powstawania objawów widocznych u dzieci z ADHD. Z ostrożnością wysnuli teorię wyjaśniającą jak czynniki te mogą wzajemnie na siebie oddziaływać, przyczyniając się do powstania zaburzeń, i jak można je wykorzystać, aby przezwyciężyć trudności.
Dyskusja, którą wywołały ich prace okazała się bardzo owocna. Uświadomiono sobie możliwe dalekosiężne konsekwencje działania mechanizmów biologicznych. Mechanizmy te nie tylko wyjaśniają przy-czyny podstawowych objawów ADHD i dają możliwość rozwiązania problemów, ale też tłumaczą bardziej skomplikowane i złożone kwestie dotyczące zawiązywania więzi i stosunków z innymi ludźmi, spośród wielu aspektów uczenia się współżycia społecznego.
Jeśli ludzie z ADHD wybierają właściwą ścieżkę kariery i prowadzą odpowiedni styl życia, cechy ADHD mogą przynosić różne korzyści. Zauważono, że pewne zawody są szczególnie odpowiednie i satysfakcjonujące dla ludzi z ADHD. Bardzo często są oni lekarzami pogotowia ratunkowego, żołnierzami, przedsiębiorcami, pilotami sił powietrznych, policjantami.
Praca w tych zawodach wymaga szybkiego myślenia i działania, często nierutynowego, dostosowanego do szybko zmieniających się okoliczności. Zawody, które związane są z wykonywaniem monotonnych, raczej nużących czynności to katastrofa dla ludzi z ADHD!