Inne zaburzenia przypominające ADHD cz.3
Bardzo ważne jest to, aby rodzice nie decydowali sami, bez konsultacji z lekarzem, o zaprzestaniu zażywania przepisanych leków. Szczególnie istotne jest to w przypadku leków na astmę i padaczkę, jakkolwiek jest wiele skutecznych, alternatywnych sposobów leczenia tych chorób.
Należy również pamiętać, że niektóre leki stosowane w leczeniu ADHD mogą w rzeczywistości zaostrzyć objawy, które miały leczyć. Zdarza się tak, jeśli podawane są dziecku w nieodpowiednich dawkach lub nieodpowiednich przedziałach czasowych. Na przykład, jeśli zbyt raptownie spada stężenie leku pobudzającego we krwi, dziecko staje się ponownie nadmiernie aktywne (nawrót objawu). Zagadnienie to zostało omówione w rozdziale 9 pt. "Terapia lekami".
Niektóre zabronione przez prawo środki, na przykład marihuana, powodują zmniejszenie zakresu uwagi i zaburzenia procesów myślowych. Alkohol także wywołuje objawy przypominające ADHD.
W rozróżnieniu, czy objawy u dziecka czy nastolatka zostały spowodowane lekami, narkotykami czy ADHD, decydujące znaczenie ma to, kiedy się one pojawiły. Jeśli objawy pojawiły się, gdy dziecko zaczęło zażywać lek lub tuż po zażyciu dawki leku, prawdopodobnie są one reakcją na jego działanie. Jeżeli objawy występowały wcześniej, możliwe, że ich przyczyną jest ADHD.
Zaburzenia psychiczne przypominające ADHD
W pewnych stanach występują charakterystyczne dla nich lub często związane z nimi objawy lub zachowania, które prowadzą rodziców i profesjonalistów do błędnego przekonania, że dziecko ma ADHD. Są one opisane niżej.
Ważne jest, aby odnotować, że w rzeczywistości psychiatrzy dziecięcy zdają sobie sprawę z tego, że nie każde dziecko pasuje dokładnie do klasyfikacji diagnostycznej. Niektóre dzieci mają objawy dwóch lub kilku zaburzeń, na przykład ADHD i zespołu Gillesa de la Touret-te'a. Według przeprowadzonych ostatnio badań i aktualnych zapatrywań psychiatrów te zaburzenia i inne stany neuropsychiatryczne (takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i całościowe zaburzenia rozwojowe) mogą być ze sobą powiązane, ponieważ u wielu dzieci pewne objawy występują razem (Gillberg i inni, 1983).
Ważne jest, aby nie przeoczyć objawów innych stanów, które wydają się być związane lub przypominają ADHD, ponieważ każdy z nich będzie wpływał na przejawy współistniejącego stanu i powodował poważne konsekwencje dotyczące branych pod uwagę interwencji. Jest to szczególnie istotne, gdy symptomy jednego z zaburzeń są bardzo wyraźne. Na przykład to zrozumiałe, że łagodne lub średnio nasilone objawy ADHD nie zostały zauważone w czasie wstępnej oceny, jeśli u dziecka występują wyraźnie niepokojące tiki, mimowolne wypowiedzi lub jąkanie się - charakterystyczne dla zespołu Gillesa de la Tourette'a. Symptomy ADHD mogą być przyczyną nudności i znacznego upośledzenia dziecka i warto je leczyć, mimo że wyraźne i oczywiste oznaki zespołu Tourette'a były głównym powodem zgłoszenia się dziecka na konsultację.
Całościowe zaburzenia rozwojowe (autyzm i zespół Aspergera) [w DSM-IV autyzm klasyfikowany jest jako "postępujące zaburzenie rozwojowe "]
Zaburzenia rozwojowe objawiają się różnego stopnia trudnościami w nawiązywaniu kontaktów społecznych, emocjonalnymi. Mowa nie rozwija się albo jest zubożała, nie służy jako środek komunikacji. Ludzie z tego typu zaburzeniami mają tendencję do jednostajnych zachowań i powtarzania pewnych rytuałów. Bywa, że są zainteresowani jakimś bardzo wąskim zagadnieniem lub mają jakąś "obsesję" i wykazują niezwykły talent w określonej dziedzinie. 75% pacjentów autystycznych ma IQ [iloraz inteligencji] poniżej 70, w tym u znacznego odsetka nie rozwija się mowa. [Iloraz inteligencji to iloraz wieku umysłowego, na który wskazują testowe badania psychologiczne do wieku życia, wyrażony w procentach. Wskaźnik 100 oznacza przeciętny, prawidłowy rozwój intelektualny]. Zazwyczaj upośledzenie tego typu powiązane jest z padaczką. Zaburzenia zauważalne są już w pierwszych miesiącach życia i nie ustępują. U niektórych dzieci objawy pojawiają się jednak w okresie późniejszym.
Zaburzenia te prowadzą do dziwnych zachowań. Każde dziecko jest inne, i tak jak w ADHD, indywidualne objawy z czasem będą się zmieniać. Rodzice i specjaliści bardzo często zauważają, że dziecko zamyka się we własnym świecie, nie bawi się i nie reaguje tak jak inne dzieci, a gdy jest zaniepokojone lub przygnębione staje się nadmiernie aktywne, a niekiedy agresywne. Nie rozumie co się do niego mówi i nie mówi, nie rozumie zdarzeń zachodzących wokół niego. Takie zachowanie na początku przypomina zachowanie dziecka z ADHD, jednak po bliższej obserwacji staje się jasne, że główne zaburzenia i deficyty są całkiem inne. Problem komplikuje się, bowiem znaczny odsetek dzieci z zaburzeniami rozwojowymi ma też objawy ADHD, które trzeba leczyć. W przypadku niektórych dzieci skuteczny jest Ritalin® lub inne środki psychostymulujące. Leki te u niektórych pacjentów wywołują niekorzystne działania. Ta grupa pacjentów wymaga szczególnej opieki lekarzy wyspecjalizowanych w leczeniu całościowych zaburzeń rozwojowych.
Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne
Osoby cierpiące na tego typu zaburzenia odczuwają potrzebę wykonywania pewnych czynności i rytuałów [kompulsje] lub nękają je nawracające, uporczywe myśli natrętne (idee, wyobrażenia, impulsy) [obsesje]. Pacjent zdaje sobie sprawę, że jego natręctwa są nierozsądne, a nawet głupie, ale próby powstrzymania się przed wykonywaniem czynności lub rytuałów powodują wzrost trudnego do zniesienia napięcia. Tym objawom często towarzyszy depresja. I znowu konsekwencje tych zaburzeń, szczególnie zaabsorbowanie czynnościami przymusowymi, rytuałami, myślami może sprawiać wrażenie, że pacjent ma zaburzenia koncentracji uwagi. Podporządkowanie się myślom i rytuałom sprawia też wrażenie, że pacjent ma trudności zarówno z organizacją i planowaniem czynności, jak i kontrolą impulsów.
Zespół Gillesa de la Tourette 'a [choroba tików]
Zaburzenie [opisane w 1885 roku przez Tourette'a] charakteryzuje się powtarzającymi się, mimowolnymi, gwałtownymi skurczami lub ruchami ciała (szczególnie głowy i szyi, choć mogą one obejmować każdą grupę mięśni). Próby powstrzymania tych mchów prowadzą do większego napięcia. Ruchy te nazywane są tikami mchowymi. W zespole Tourette'a tikom mchowym towarzyszą wybuchy głośnych dźwięków: kaszel lub bezsensowne wypowiedzi - określane jako tiki głosowe (wokalne). Objawy te pojawiają się zazwyczaj około ósmego roku życia i utrzymują się do wieku dojrzałego. [Według ICD-10 wyodrębnia się tiki przejściowe, utrzymujące się do 12 miesięcy i przewlekłe, trwające dłużej niż rok].
Objawy te często wywierają wpływ na zdolność utrzymywania uwagi i mogą być błędnie interpretowane jako nadruchliwość. Dzieci mające tiki często próbują zatuszować je innymi czynnościami: wierceniem się lub ruchliwością. Zespół Tourette'a może współwystępować z ADHD, tak więc w ocenianiu i diagnozowaniu takich skomplikowanych przypadków koniecznie powinien uczestniczyć psychiatra dzieci i młodzieży. Tikom nie zawsze towarzyszą mimowolne dźwięki, co nie umniejsza dolegliwości.
Zespół antyspołeczności
Zaburzenie to charakteryzuje się powtarzającym się uporczywie antysocjalnym, agresywnym lub wyzywającym zachowaniem. Zachowanie takie jest bardziej uciążliwe niż zwykłe dziecinne psoty lub młodzieńcza buntowniczość. Bardzo często zespołowi antyspołeczności towarzyszą specyficzne trudności w uczeniu się, szczególnie w czytaniu i pisaniu. Konsekwencje tych dodatkowych problemów pojawiających się wraz z opozycyjnym, agresywnym i antyspołecznym zachowaniem mogą tworzyć wzorzec objawów przypominający ADHD, które to zaburzenie może zostać przeoczone w rozpoznaniu lekarskim.
Trzeba mieć na uwadze, że pewna grupa dzieci ma ADHD i zespół antyspołeczności, który ujawnia się na półmetku okresu dzieciństwa. Zespół antyspołeczności, który pojawia się bardzo wcześnie, gdy dziecko nie jest jeszcze nastolatkiem, rozpoznawany jest prawie wyłącznie w powiązaniu z ADHD i terapia nastawiona jest na ADHD, co daje gorsze długoterminowe rezultaty. Ostro kontrastuje to z zespołem antyspołeczności, który ujawnia się w okresie dojrzewania i zazwyczaj utrzymuje się krócej, a terapia daje lepsze rezultaty. Dzieci, u których występuje wczesny zespół antyspołeczności i ADHD częściej mająteż specyficzne trudności w uczeniu się (szczególnie w czytaniu i pisaniu), co bardzo utrudnia zachowanie statusu w grupie rówieśniczej.
Z powodu trudności związanych z dokładnym rozróżnieniem zespołu antyspołeczności od ADHD i częstego współwystępowania tych dwóch zaburzeń konieczna jest dokładna ocena psychiatryczna, nieoceniona też jest pomoc szkoły i ekspertyza psychologa szkolnego. Dotyczy to szczególnie dzieci z wczesnym zespołem antyspołeczności, ponieważ badania i doświadczenia kliniczne jasno pokazują, że bardzo często mają one również ADHD. Jeśli te dzieci nie będą leczone, istnieje ryzyko rozwijania się u nich wzorca powtarzającego się i agresywnego zachowania.
Zaburzenia więzi
U dzieci pozbawionych przez długi czas lub często kontaktu z rodzicami albo mających złe układy i zaburzone związki uczuciowe z rodzicami mogą wystąpić zaburzenia więzi ["zespół rozłąki", choroba sieroca]. Objawy tych zaburzeń bardzo przypominają ADHD, dziecko słabo kontroluje impulsy, ma krótki zakres uwagi, może stać się nazbyt ufne i towarzyskie. Rozróżnienie zaburzeń więzi i ADHD może być wyjątkowo trudne, zaburzenia te często współistnieją uwydatniając problemy typowe dla każdego z nich.
Depresja i zaburzenia emocjonalne
Ten stan chorobowy charakteryzuje się obniżeniem nastroju, niezadowoleniem, pesymistycznym spojrzeniem na życie, zaburzeniami snu, utratą łaknienia, zaburzeniami toku myślenia i koncentracji, drażliwością zobojętnieniem społecznym, niepokojem i lękiem i czasami myślami samobójczymi. Osoby w stanie depresji często mają duże trudności z utrzymaniem uwagi i nie mogą skupić się na pracy. Objawy te ustępują całkowicie po wyleczeniu. Szczególnie istotne jest zaobserwowanie czy objawy depresji pojawiły się przed czy po pojawieniu się zaburzeń uwagi.
Ważne jest, aby nie przeoczyć tych zaburzeń podczas oceny stanu dziecka. Leki, szczególnie psychostymulujące, przepisane dziecku, które ma depresję lub zaburzenia emocjonalne, a nie ADHD, mogą działać szkodliwie.
Jeśli lekarz oceniający stan dziecka nie jest pewien, czy przyczyną objawów są zaburzenia więzi czy emocjonalne powinien dokładnie omówić przypadek z psychiatrą dziecięcym lub psychoterapeutą. Czasami trudno ocenić, czy dziecko ma ADHD, depresję, zaburzenia więzi czy wszystkie trzy zaburzenia naraz. Lekarz musi być pewien, że diagnoza jest prawidłowa, aby zalecić kurację, która skutecznie złagodzi objawy. Współwystępowanie tych zaburzeń ma istotny wpływ na leczenie każdego z nich.
Lęk i zaburzenia lękowe
Dziecko odczuwa silny lęk na przykład w czasie rozłąki z rodzicami, w różnych sytuacjach szkolnych i społecznych. Zespół objawów lęku łatwo może zostać przypisany uporczywemu deficytowi uwagi. Dziecko ogarnięte lękiem może być zaabsorbowane i rozproszone innymi zmartwieniami, co powoduje duże trudności w skupieniu się na innych sprawach. Jego niepokoje i pobudzenie psychoruchowe nie pozwala mu wykonywać zadania, zaczyna wiercić się i wydaje się, że jest nadmiernie aktywne.
Zaburzenia psychotyczne
Mimo że zaburzenia te są bardzo rzadkimi stanami u dzieci i młodzieży, należy o nich pamiętać podczas oceny pacjenta, który ma kłopoty z koncentracją. Osoby cierpiące na zaburzenia psychotyczne tracą kontakt z rzeczywistością. Nie potrafią odróżnić tego co dzieje się w ich głowie (a co wydaje się im realne) od rzeczywistego świata zewnętrznego. Często uskarżają się, że słyszą głosy, mają halucynacje [omamy], niepokojące myśli i są przekonani o realnym ich istnieniu. Takie zaburzenia myślenia i przekonania nazywa się urojeniami. Dziecko lub nastolatek zazwyczaj nie może się skoncentrować i mimo że sprawia wrażenie skupionego na problemie, to zaburzenia są poważniejsze i wymagają szybkiego rozpoznania i leczenia przez psychiatrę.
Choroby i stany, które mogą naśladować [przypominać] ADHD
Choroby somatyczne
upośledzenie wzroku lub słuchu
napady padaczkowe i niepadaczkowe
następstwa urazów głowy
ostre i przewlekłe choroby
niedożywienie
bezsenność
Leki i środki zabronione przez prawo
fenobarbital (luminal)
karbamazepina
alkohol
narkotyki
Zaburzenia psychiczne
zespół antyspołeczności
depresja i zaburzenia emocjonalne
zaburzenia lękowe
zaburzenia obsesyjno-kompulsywne
zespół Gillesa de la Tourette' a
autyzm, zespół Aspergera
zaburzenia psychotyczne
zaburzenia zachowania, na przykład zachowania opozycyjno-buntownicze i zespół antyspołeczności