Inne zaburzenia przypominające ADHD cz.2
Ostre i przewlekłe choroby
Prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń u dzieci przewlekle chorych jest dwukrotnie większe niż u dzieci zdrowych, liczba zaburzeń psychicznych waha się od 33% dzieci z chorobami ośrodkowego układu nerwowego do 12% dzieci chorych na astmę lub cukrzycę. Rodzaj zaburzeń jest taki sam jak u formalnych, zdrowych" dzieci. Wynika z tego, że mechanizm powstawania tych zaburzeń u dzieci przewlekle chorych nie jest uwarunkowany specyfiką choroby i może być związany ze stresem i trudnościami w rodzinie narzuconymi przez chorobę (Rutter, 1970).
Nie można wykluczyć, że niektóre objawy ADHD pojawiły się w czasie choroby lub są jej następstwem. Jednym z ważnych czynników różnicujących objawy jako rezultat choroby od objawów pierwotnych ADHD jest to, że ADHD jest zaburzeniem dotykającym dzieci w trakcie ich rozwoju: należy się spodziewać, że miały je przed chorobą.
Rodzaj i umiejscowienie obrażenia oraz w konsekwencji stopień uszkodzenia mózgu warunkuje późniejsze objawy u dziecka.
Otwarte urazy głowy, gdy następuje przerwanie ciągłości powłok i kości czaszki, np. w wyniku postrzału, powodują zazwyczaj miejscowe uszkodzenie mózgu i mogą być przyczyną padaczki. Wydaje się, że uszkodzenie którejkolwiek części mózgu ma większy wpływ na inteligencję twórczą (zdolność wykonywania zadań i rozwiązywania problemów) niż na inteligencję werbalną (zdolności językowe).
Zdarzające się znacznie częściej urazy zamknięte powstają w wyniku nagłego przyspieszenia/zwolnienia i obrotu w czasie wypadku drogowego lub upadku. Pociągają za sobą zazwyczaj rozległe uszkodzenie mózgu, przedłużającą się utratę przytomności i niepamięć pourazową (po odzyskaniu przytomności ofiara nie pamięta wydarzeń, które nastąpiły po wypadku).
Podczas gdy można podawać w wątpliwość, czy łagodne urazy głowy są szkodliwe, to pewne jest, że poważne obrażenia głowy pociągają za sobą upośledzenie procesów poznawczych (zakłócenie procesów myślowych) i zaburzenia psychiczne (Rutter i inni, 1983, Middleton, 1989).
Urazy głowy zamknięte, w wyniku których niepamięć pourazowa trwa co najmniej dwa tygodnie, powszechnie kończą się upośledzeniem procesów poznawczych (bardziej wpływając na inteligencję twórczą niż werbalną). Wyzdrowienie bywa częściowe i często postępuje powoli. Zazwyczaj stan chorego najszybciej polepsza siew pierwszym roku po wypadku, chociaż proces powolnego zdrowienia może trwać o wiele dłużej.
Krótkotrwałe skutki urazów głowy często pojawiają się w trzech zachodzących na siebie fazach [stadiach]: we wczesnym stadium występuje stan splątania (dezorientacji), regresja lub zaprzeczenie; stadium pośrednie charakteryzuje się roszczeniowym i aroganckim zachowaniem lub apatią i depresją; ostatnie stadium to stopniowe dostosowanie się i pogodzenie z uszkodzeniem (Hill, 1989).
Długotrwałe zaburzenia psychiczne ujawniające się u około 50% ofiar otwartych i zamkniętych urazów głowy wiążą się z problemami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania. Dzieci, u których zaburzenia takie w sposób umiarkowany występowały przed wypadkiem są szczególnie zagrożone. Sytuację mogą pogarszać inne istniejące wcześniej niekorzystne czynniki, na przykład warunki mieszkaniowe. Rodzice często, co jest zrozumiałe, stają się nadopiekuńczy i niechętnie dyscyplinują dziecko. To również powoduje nasilenie innych zaburzeń.
Ciężkie urazy głowy mogą być przyczyną zachowań pozbawionych zahamowań społecznych: dziecko może, na przykład, stać się nadmiernie szczere w wyrażaniu osobistych opinii, zadawać krępujące pytania lub obnażać siew nieodpowiedniej sytuacji. Dzieci mogą też stać się roztargnione, nadmiernie gadatliwe, impulsywne, niedbałe, jeśli chodzi o własną czystość i wygląd.
Objawy ADHD mogą pojawić się w wyniku urazów głowy, choć w rzeczywistości to one mogły być przyczyną wypadku. Rozważna ocena trudności dziecka dokonana przez doświadczonego w leczeniu urazów głowy klinicystę (lub klinicystów) ułatwi znalezienie wszechstronnej i skutecznej pomocy dla dziecka i jego rodziny.
To normalne, że po rozpoznaniu ciężkiej choroby dziecko i jego rodzinę ogarnia żal. Dzieje się też tak, gdy zostanie stwierdzona choroba psychiczna lub zaburzenie rozwojowe, na przykład ADHD lub depresja. Zazwyczaj diagnoza wywołuje typową reakcję przebiegającą w kilku fazach, które u różnych osób mają inne nasilenie. Możliwe jest, że pacjent zareaguje w sposób charakterystyczny dla jednej z faz i jego reakcja nie ulegnie zmianie. Pierwsza faza to okres szoku i niedowierzania, intensywnego emocjonalnego pobudzenia natychmiast po otrzymaniu diagnozy.
Zaraz po niej następuje okres zaprzeczenia, pacjent nie jest zdolny lub nie chce przyjąć do wiadomości tego, że jest ciężko chory lub prawdopodobnych następstw choroby. Taka odpowiedź jest początkiem przystosowania się, ponieważ pozwala rodzicowi i dziecku stopniowo poznawać konsekwencje tego co się dzieje. Jeśli faza ta nie ustępuje, zaburzenia mogą się nasilić, ponieważ rodzina nie jest zdolna poczynić zmian i modyfikacji koniecznych, aby poradzić sobie z następstwami choroby i jej leczeniem.
Po tej fazie z kolei następuje okres smutku i złości. Dziecko i rodzina, ponieważ odnotowują skutki i konsekwencje choroby, zaczynają szukać wytłumaczenia, czują gniew i rozgoryczenie w stosunku do wszystkich i wszystkiego co w ich przekonaniu mogło przyczynić się do choroby. Smutek dziecka i jego rodziny budzi współczucie personelu medycznego. Wyrażanie gniewu, szczególnie w stosunku do personelu, który będzie zajmował się chorym może być trudnym problemem dla wszystkich zainteresowanych.
Często, gdy uda się opanować uczucie żalu, dziecko i rodzina ostatecznie akceptują to co się stało i przystosowują się do nowej sytuacji starając się poradzić z trudnościami, które napotykają.
Kilka czynników ma wpływ na zdolność dostosowania się do choroby i upośledzenia, między innymi:
• Predyspozycje: np. temperament (usposobienie) dziecka i członków jego rodziny, sposób reagowania na stres i radzenia sobie ze stresem, reakcja rodziny i zdolność radzenia sobie, reakcje społeczne i uwarunkowania kulturowe.
Przebieg choroby i okoliczności jej pojawienia się: np. czy choroba (lub upośledzenie) pojawiła się nagle lub w sposób podstępny i jak silny stres wywołała.
Reakcja środowiska: reakcja rodziny i społeczeństwa na chorobę lub upośledzenie, wzrost znaczenia roli choroby w społeczeństwie, odporność na stres.
Pomoc i wsparcie: na przykład nastawienie na przystosowanie się wynikające z cech osobowości, dobre stosunki z grupą rówieśniczą i wsparcie rówieśników (Hoare, 1993).
Choroba może mieć różnorodny wpływ na procesy myślowe dziecka, jego zachowanie i emocje. Niektóre choroby, na przykład trudne do przewidzenia napady padaczkowe, ograniczają uczestnictwo dziecka w formalnym" życiu, pewne aktywności są dla niego niebezpieczne (np. pływanie, jazda na rowerze). Upośledzenie towarzyszące porażeniu mózgowemu szczególnie utrudnia kontrolę mchów (np. przy pisaniu, ćwiczeniach sportowych). Astma nie pozwala uczestniczyć w pewnego rodzaju ćwiczeniach. Moczenie nocne uniemożliwia dziecku nocowanie poza domem. Impulsywne dziecko z nasilonymi objawami ADHD nie może wychodzić bez nadzoru, podczas gdy jego rówieśnicy mają znacznie więcej swobody.
Rodzice często reagują na chorobę lub upośledzenie swojego dziecka nadmierną ostrożnością i nadopiekuńczością. Powstrzymują je przed kontaktami z innymi dziećmi i ograniczają jego zdolność czerpania możliwie największej przyjemności z normalnego życia. Konieczne wizyty w szpitalu, w poradniach i zażywanie leków również ograniczają swobodę dziecka i rodziny i wymagają odpowiedniego dostosowania do nich codziennych zajęć.
Niedożywienie
Mózg najintensywniej rozwija się między wczesnym okresem płodowym i 12 miesiącem życia dziecka. Prawdopodobnie dlatego też niedożywienie wywiera najgorsze skutki w pierwszym roku życia. Szkodliwe skutki niedożywienia na późniejszy rozwój intelektualny są dobrze znane na przykładzie krajów Trzeciego Świata.
W rozwiniętych krajach zachodnich, przyczyną niedożywienia we wczesnym okresie życia nie jest brak pożywienia, lecz błędy w karmieniu i wady dziecka, na przykład słaba koordynacja mchów mięśni zaangażowanych podczas spożywania pokarmu. Wskaźniki opóźnień rozwojowych, zaburzeń procesów uczenia się, a także zaburzeń emocjonalnych i zachowania są wyższe w przypadku dzieci, które w pierwszym roku życia rosną wolniej niż należy oczekiwać (Skuse, 1989).
Poświęca się wiele uwagi temu, jaki wpływ na zdolność uczenia się dziecka ma niejedzenie śniadania i niedojadanie. Dorośli wiedzą jak trudno jest utrzymać uwagę i zachować miłe usposobienie, gdy jest się naprawdę głodnym. Dlatego też bardzo ważne jest upewnienie się, czy dziecko jada regularnie odpowiednie posiłki.
Bezsenność
Dziecko pozbawione snu ma kłopoty z koncentracją, uczeniem się i wygląda apatycznie. Może też stać się drażliwe, wybuchowe i przygnębione.
Niektóre dobrze znane zaburzenia snu, w tym lęki we śnie i koszmary nocne, mogą bardzo niekorzystnie wpływać na dzieci. Sen dziecka mogą zakłócać też inne czynniki: hałas, obecność innych osób, światło (na przykład lamp ulicznych przedostające się przez zasłony), niewygodne łóżko lub dzielenie łóżka z inną osobą, chłód lub gorąco w pokoju.
Jeśli przypuszczamy, że zachowanie dziecka spowodowane jest zbyt małą ilością snu, należy dokładnie rozważyć wymienione wyżej czynniki oraz dokonać oceny i podjąć leczenie wszystkich powodujących bezsenność zaburzeń.
Działania uboczne środków farmakologicznych
Liczne leki przepisywane przez lekarzy i środki dostępne bez recepty wywołują działania niepożądane, które przypominają objawy ADHD. Niektóre leki, na przykład przeciwdrgawkowe, stosowane w leczeniu napadów padaczkowych (patrz wyżej) wywołują działania niepożądane przypominające objawy ADHD: obniżoną uwagę i koncentrację, drażliwość i zaburzenia procesu myślenia.
Inne leki także mogą mieć działania niepożądane podobne do objawów ADHD. Na przykład niektóre leki przeciwdepresyjne, takie jak amitryptylina, działają sedatywnie [uspokajająco] i mogą powodować senność. Na pierwszy rzut oka odnosi się mylne wrażenie, że zakres uwagi i możliwości skupienia uwagi są bardzo małe. Salbutamol, stosowany w leczeniu astmy, w większych dawkach wywołuje pobudzenie nerwowe przypominające objawy zaburzeń lękowych.
W praktyce trudno przewidzieć działania uboczne leków przepisywanych dziecku. Działania niepożądane leków są dobrze rozpoznane i wymienione w "British National Formulary", "MIMS Magazine" i"ABTA Data Sheet Compendium" oraz dodatkowo na odpowiednich stronach internetowych. Informacje te są ogólnie dostępne. Lekarze i farmaceuci dysponują najnowszymi wydaniami. Dość często zdarza się, że u dziecka pojawiają się objawy nierozpoznane jako działanie niepożądane stosowania środków farmakologicznych. Lekarze w Wielkiej Brytanii, jeśli są przekonani, że u dziecka występują działania niepożądane, wypełniają odpowiedni formularz i wysyłają go do CSM (Committee for the Safety of Medicines).