Inne zaburzenia przypominające ADHD cz.1
Nie każde dziecko, które jest nadruchliwe, impulsywne i ma problemy z uwagą i koncentracją cierpi na ADHD. Są inne choroby i stany psychiczne, które można pomylić z ADHD. Lekarze powinni wziąć je pod uwagę oceniając objawy u dziecka. Niektóre z tych stanów zostały opisane poniżej.
Choroby somatyczne i skutki działania leków, które mogą przypominać objawy ADHD, to:
wady wzroku lub uszkodzenie słuchu,
napady padaczkowe i niepadaczkowe,
następstwa urazów głowy,
ostre lub przewlekłe choroby,
niedożywienie,
zaburzenia snu,
niepożądane działanie leków.
Wady wzroku lub uszkodzenie słuchu
Pogorszenie słuchu (być może jako skutek ucha"klejowego" w następstwie wielokrotnych infekcji ucha) lub wady wzroku stwarzają dzieciom problemy w zrozumieniu tego co się do nich mówi i tego co się wokół nich dzieje, a w konsekwencji trudności w nauce. Dzieci z tego typu upośledzeniami mogą być zdezorientowane i często mają trudności w nauce. Poczucie nieszczęścia może przekładać się u nich na zaburzenia zachowania i problemy emocjonalne. Często sprawiają wrażenie, że nie uważają nie są zainteresowane lub nie mogą się uczyć.
R. Freeman (1975) stwierdził, że 20% głuchych dzieci ma istotne zaburzenia zachowania objawiające się głównie niepokojem mchowym, uzależnieniem od alkoholu lub narkotyków i agresją. Inne problemy związane z głuchotą w dzieciństwie to porażenie mózgowe, pogorszenie wzroku i opóźnienie procesów poznawczych.
Prawie 70% dzieci z upośledzeniem wzroku ma opóźnienie rozwojowe, któremu najczęściej towarzyszą trudności w nauce i porażenie mózgowe. Ma to zasadniczy wpływ na możliwości poznawania przez dziecko swojego otoczenia, a co za tym idzie kształtowanie się jego pojęcia świata zewnętrznego jest spowolnione. Dzieci słabo widzące lub niewidome mają trudności w wykształceniu poczucia siebie jako odrębnej jednostki związanej ze środowiskiem zewnętrznym. Mają trudności z pojęciem czasu, przestrzeni i odległości.
Freeman (1977) poddał powtórnej ocenie dostępne wyniki badań naukowych i stwierdził, że około 40% niewidomych dzieci ma średnio nasilone i bardzo nasilone objawy zaburzeń. U młodszych dzieci związane są one z karmieniem i snem. Często powszechną konsekwencją deprywacji sensorycznej [odcięcie dopływów bodźców z otoczenia], lęku lub znudzenia jest izolacja społeczna i formy samozaspokojenia [samostymulacja], na przykład klaskanie, monotonne kiwanie się i zaciskanie powiek. W okresie dojrzewania dominują lęk przed nawiązywaniem kontaktów społecznych i zainteresowania seksualne.
Konieczne jest udzielenie wszechstronnej specjalistycznej pomocy rodzicom dzieci z upośledzeniem wzroku lub słuchu, szczególnie w przypadkach, gdy wydaje się, że dziecko ma również inne zaburzenia, na przykład ADHD. Objawy ADHD i zachowania nakreślone powyżej są do siebie podobne. Oczywiście niektóre dzieci z upośledzeniami wzroku lub słuchu mają również ADHD i nie powinno się tego przeoczyć.
Stany napadowe [Napady padaczkowe]
Padaczka (epilepsja), najpoważniejsza i najpowszechniejsza przewlekła choroba układu nerwowego w dzieciństwie, występuje u 4 na 1000 dzieci. Napady padaczkowe u dzieci mogą mieć różne formy. Nie omawiamy ich obszernie w tej książce. Mimo że na ogół objawy różnych postaci napadów padaczkowych nie są bardzo podobne do siebie, pewne charakterystyczne ich cechy i przepisywane powszechnie leki (przeciwdrgawkowe i przeciwpadaczkowe) są takie same jak w przypadku ADHD. Dotyczy to długości koncentracji uwagi, zaburzeń zachowania i niepokoju mchowego.
Liczne badania pokazują że u dzieci chorych na padaczkę występuje większe ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych niż u dzieci, które nie mają zaburzeń somatycznych i neurologicznych (badania z Isle of Wight Study - M. Rutter i inni, 1970). Wcześniejsze badania sugerowały, że dzieci chore na padaczkę mogły być uważane za przykład dzieci z "uszkodzeniami mózgu" z charakterystycznym wzorcem zaburzenia obejmującym nadmierną aktywność, impulsywność, agresywność i drażliwość - podstawowe objawy ADHD. Uważano, że dzieci te mają "osobowość epileptyczną". Nowsze prace (Rutter i inni, 1970, G. Stores, 1978 i P. Hoare, 1984) pokazują, że dzieci chore na padaczkę mają takie same i w podobnym zakresie zaburzenia psychotyczne jak inne dzieci. Dlatego też nie stosuje się pojęcia dziecko epileptyczne. P. Hoare i S. Kerley (1991) ustalili, że najczęstszymi formami zaburzeń są zaburzenia emocjonalne i nerwicowe, z czego do tej pory nie zdawano sobie sprawy.
Stany napadowe mogą prowadzić do zaburzeń, a niektóre cechy tych zaburzeń mogą na początku przypominać ADHD. Mechanizmy powstawania tych zaburzeń są następujące:
1. Czynniki neurologiczne wiążące się z wadami mózgu są przyczyną stanów napadowych, a stany napadowe z kolei mogą powodować liczne zaburzenia. Nierozpoznane napady nieświadomości (napady duże - grand mai) mogą sprawiać wrażenie, że dziecko chwilowo wyłącza uwagę wpatrując się w przestrzeń. Dziecko nie może powstrzymać tych ataków i bywa obwiniane za to, że nie próbuje się skoncentrować i nie uważa. W czasie ataku dziecko zupełnie nie zdaje sobie sprawy z tego co się wokół dzieje, chwilowo traci świadomość, co wyjątkowo utrudnia uczenie się. Ten typ napadów może występować często - niektóre dzieci mają od 80 do 100 napadów dziennie. Jeśli zostaną właściwie rozpoznane i zastosuje się odpowiednie leki, ustępują pod ich wpływem.
Grand mai (napad padaczkowy toniczno-kloniczny) oprócz utraty świadomości i towarzyszących jej objawów i komplikacji powoduje senność i złe samopoczucie utrzymujące się przez jakiś czas po napadzie, nawet przez kilka dni. W tym czasie bardzo trudno jest się dziecku skupić i uczyć się, również jego zachowanie może się zmieniać. Niektóre dzieci doświadczają podobnych stanów i zaburzeń przez kilka dni lub godzin poprzedzających napady.
U niektórych dzieci zachodzą nieprawidłowe procesy elektryczne w mózgu, które nie wywołują oznak i objawów, które zazwyczaj charakteryzują napady padaczkowe, ale powodują zaburzenia procesów myślowych, uczenia się i zachowania.
Napady padaczkowe wywołane wyładowaniami w obrębie płatów skroniowych mózgu [padaczka z płata skroniowego, potocznie: padaczka skroniowa] przebiegają zwykle z różnymi zaburzeniami świadomości, którym towarzyszą zaburzenia spostrzegania (iluzje) i dziwne zachowania. Czasami bardzo trudno stwierdzić, czy prawdziwą przyczynątych zaburzeń jest padaczka.
1) Cechy osobowościowe dziecka, na przykład impulsywność i drażliwość, zaburzenia procesów poznawczych są czynnikami ryzyka powstania zaburzeń psychicznych u dzieci chorych na padaczkę.
2) Stresujące skutki przewlekłych chorób, na przykład rodzice niechętnie pozwalają dziecku na samodzielne działania, lub mają różne poglądy na temat stosowania najlepszych dla dziecka metod wychowawczych, co może stać się źródłem przeciwnych do oczekiwanych zachowań dziecka. Jeśli dziecko jest napiętnowane lub spotyka się z uprzedzeniem z powodu padaczki, staje się nieszczęśliwe, przygnębione, zmienia swoje zachowanie. Ujawniające się potencjalne objawy wymagają starannej oceny.
4. Leki przeciwdrgawkowe, szczególnie starszej generacji, na przykład fenobarbital, powodują działania niepożądane - nadmierną aktywność, drażliwość i depresję. Inne leki, na przykład karbamazepina lub kwas walproinowy mogą wpływać niekorzystnie na czujność, koncentrację i uwagę.
Lekarz opiekujący się dzieckiem powinien pamiętać, że nie należy nagle odstawiać leków przeciwdrgawkowych. Odstawienie leku powinno zawsze odbywać się pod kontrolą lekarza, aby uniknąć możliwych poważnych komplikacji, a nawet utraty kontroli nad chorobą.
Niektóre dzieci mająi padaczkę, i ADHD. Koniecznie należy wziąć pod uwagę interakcje między lekami. Środki pobudzające (np. Ritalin®, często stosowany w leczeniu ADHD) mogą obniżać próg drgawkowy (miokloniczny) i sprawić, że dziecko będzie bardziej narażone na napady padaczkowe. Jakkolwiek coraz więcej danych potwierdza, że leki psychostymulujące są odpowiednie w przypadku niektórych dzieci z padaczką i ADHD. Tak jest szczególnie w przypadku tych szczęśliwców, u których napady padaczkowe zostały opanowane poprzez leczenie farmakologiczne. Leki dla takich dzieci powinien dobrać bardzo doświadczony lekarz.
Następstwa urazów głowy
Ofiary urazów głowy w dzieciństwie nie są przypadkowe: pewna grupa dzieci jest na nie bardziej narażona. Chłopcy, szczególnie ci, którzy są nadruchliwi (nadmiernie aktywni), ci, którzy mają trudności w procesie uczenia się i ci z niższą niż przeciętna inteligencją są bardziej narażeni niż ci, którzy z jakiegoś powodu pozbawieni są właściwej opieki.
Rodzaj i umiejscowienie obrażenia oraz w konsekwencji stopień uszkodzenia mózgu warunkuje późniejsze objawy u dziecka.
Otwarte urazy głowy, gdy następuje przerwanie ciągłości powłok i kości czaszki, np. w wyniku postrzału, powodują zazwyczaj miejscowe uszkodzenie mózgu i mogą być przyczyną padaczki. Wydaje się, że uszkodzenie którejkolwiek części mózgu ma większy wpływ na inteligencję twórczą (zdolność wykonywania zadań i rozwiązywania problemów) niż na inteligencję werbalną (zdolności językowe).
Zdarzające się znacznie częściej urazy zamknięte powstają w wyniku nagłego przyspieszenia/zwolnienia i obrotu w czasie wypadku drogowego lub upadku. Pociągają za sobą zazwyczaj rozległe uszkodzenie mózgu, przedłużającą się utratę przytomności i niepamięć pourazową (po odzyskaniu przytomności ofiara nie pamięta wydarzeń, które nastąpiły po wypadku).
Podczas gdy można podawać w wątpliwość, czy łagodne urazy głowy są szkodliwe, to pewne jest, że poważne obrażenia głowy pociągają za sobą upośledzenie procesów poznawczych (zakłócenie procesów myślowych) i zaburzenia psychiczne (Rutter i inni, 1983, Middleton, 1989).
Urazy głowy zamknięte, w wyniku których niepamięć pourazowa trwa co najmniej dwa tygodnie, powszechnie kończą się upośledzeniem procesów poznawczych (bardziej wpływając na inteligencję twórczą niż werbalną). Wyzdrowienie bywa częściowe i często postępuje powoli. Zazwyczaj stan chorego najszybciej polepsza się w pierwszym roku po wypadku, chociaż proces powolnego zdrowienia może trwać o wiele dłużej.
Krótkotrwałe skutki urazów głowy często pojawiają się w trzech zachodzących na siebie fazach [stadiach]: we wczesnym stadium występuje stan splątania (dezorientacji), regresja lub zaprzeczenie; stadium pośrednie charakteryzuje się roszczeniowym i aroganckim zachowaniem lub apatią i depresją; ostatnie stadium to stopniowe dostosowanie się i pogodzenie z uszkodzeniem (Hill, 1989).
Długotrwałe zaburzenia psychiczne ujawniające się u około 50% ofiar otwartych i zamkniętych urazów głowy wiążą się z problemami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania. Dzieci, u których zaburzenia takie w sposób umiarkowany występowały przed wypadkiem są szczególnie zagrożone. Sytuację mogą pogarszać inne istniejące wcześniej niekorzystne czynniki, na przykład warunki mieszkaniowe. Rodzice często, co jest zrozumiałe, stają się nadopiekuńczy i niechętnie dyscyplinują dziecko. To również powoduje nasilenie innych zaburzeń.
Ciężkie urazy głowy mogą być przyczyną zachowań pozbawionych zahamowań społecznych: dziecko może, na przykład, stać się nadmiernie szczere w wyrażaniu osobistych opinii, zadawać krępujące pytania lub obnażać się w nieodpowiedniej sytuacji. Dzieci mogą też stać się roztargnione, nadmiernie gadatliwe, impulsywne, niedbałe, jeśli chodzi o własną czystość i wygląd.
Objawy ADHD mogą pojawić się w wyniku urazów głowy, choć w rzeczywistości to one mogły być przyczyną wypadku. Rozważna ocena trudności dziecka dokonana przez doświadczonego w leczeniu urazów głowy klinicystę (lub klinicystów) ułatwi znalezienie wszechstronnej i skutecznej pomocy dla dziecka i jego rodziny.