Nauka z dzieckiem nadpobudliwym
Niepowodzenia w nauce spowodowane są przeważnie
przez szereg czynników współ wy stępujących ze sobą
i warunkujących się wzajemnie. Na przykład dziecko
tzw. niezdolne, u którego stwierdzamy opóźnienia rozwoju,
może mieć trudności w nauce, ale może nie mieć
ocen niedostatecznych, gdy ma w domu właściwą opiekę
i pomoc. Bywa również tak, że dziecko zdolne, inteligentne,
które nie zostało wdrożone do systematycznej
pracy, napotyka trudności, a nawet otrzymuje oceny
niedostateczne, gdy program staje się coraz trudniejszy
i zaległości coraz większe. Musimy pamiętać, że trudności
w nauce, których dziecko nie może przezwyciężyć,
przeważnie powodują zniechęcenie, brak motywacji
do nauki i wywołują różne rodzaje nieprawidłowych
zachowań mających na celu uniknięcie przykrości
związanych z niepowodzeniem w szkole. Z biegiem czasu
utrwala się wadliwa postawa wobec obowiązków
szkolnych, wobec nauczycieli i całej szkoły. Wśród
dzieci nadpobudliwych mamy często do czynienia z taką
właśnie kolejnością zdarzeń. Nasuwa się więc pytanie,
jaka jest przyczyna tego, że dzieci nadpobudliwe
miewają trudności w nauce, i co należy robić, żeby zapobiec
niepowodzeniom szkolnym w postaci dwójek,
drugoroczności itp.
Pojawianie się trudności w nauce u dzieci nadpobudliwych
może mieć dwie zasadnicze przyczyny, które
najczęściej komplikują się wzajemnie, stawiając dziecko
w szczególnie niekorzystnej sytuacji: 1) fragmentaryczne
zaburzenie rozwojowe współwystępujące z nadpobudliwością
(o których pisaliśmy w 1 rozdziale);
2) dezorganizujący wpływ nadpobudliwości na przebieg
czynności przejawiających się w zaburzeniach
uwagi, w chaotyczności, w wahaniach mobilizacji i znacznej
męczliwości.
Ostateczne powodzenie lub niepowodzenie dziecka
nadpobudliwego w nauce uzależnione jest od tego, jak
ustosunkujemy się do stwierdzanych trudności i ich
przyczyn i jak szybko udzielimy dziecku właściwej
pomocy.
Trudności spowodowane fragmentarycznymi deficytami
rozwojowymi w zakresie analizy i syntezy wzrokowej
lub słuchowej bądź sprawności manualnej można
stwierdzić już na początku nauki w klasie I lub II.
Dotyczą one przede wszystkim nauki czytania i pisania,
a przejawiają się w postaci specyficznych błędów
w przedłużającym się okresie literowania lub sylabizowania
przy czytaniu, w bardzo brzydkim piśmie itp.
W przypadkach dzieci przejawiających fragmentaryczne
zaburzenia rozwojowe, nadpobudliwość psychoruchowa
z jednej strony wpływa dezorganizująco na
pracę dziecka (trudności koncentracji uwagi, chaotyczność,
brak precyzji itp.), z drugiej — wywołuje niewłaściwe
postawy rodziców, które ujawniają się również
przy okazji trudności w nauce. Dziecko samo nie
jest zdolne do zorganizowania sobie pracy i wytrwania
przy niej, a pomoc ze strony rodziców bywa niedostateczna
lub niewłaściwa. Rodzice, a także nauczyciele,
są skłonni uważać, że przyczyną niepowodzeń jest zachowanie
dziecka lub jego niechęć do pracy, a nie
obiektywne trudności Tego rodzaju opinia wywołuje
najczęściej wzmożenie rygorów zamiast konkretnej pomocy.
Błędy popełnione wówczas przez rodziców nasilają
nadpobudliwość i pogłębiają niewłaściwą postawę
ucznia. Wykrycie prawdziwej przyczyny trudności
w nauce jest warunkiem właściwego przeciwdziałania
niepowodzeniom. Powinno ono nastąpić w drugim półroczu
klasy I, a najpóźniej w klasie II. Niewystarczające
jest wtedy organizowanie i kontrolowanie dziecka
pracy, lecz należy zastosować dodatkowe ćwiczenia
usprawniające funkcje zaburzonych analizatorów. Decyzję
co do konieczności stosowania ćwiczeń reedukacyjnych
powinien podjąć psycholog po szczegółowym
badaniu dziecka.
U dzieci o prawidłowym rozwoju funkcji poznawczych
obserwujemy również dezorganizujący wpływ
nadpobudliwości. Ujawnia się on przede wszystkim
w braku systematyczności i chaotyczności pracy, w nieporządku
oraz w nierównomiernych osiągnięciach
w nauce.
W I i II klasie stwierdzamy obniżony poziom czytania
i pisania. Szczególnie zaburzona jest czynność
graficzna, i to zarówno u dzieci harmonijnie, jak i nieharmonijnie
rozwiniętych. Należy dodać, że tak jak
w przypadku fragmentarycznych zaburzeń rozwojowych
nadpobudliwość maskuje ich wpływ na proces czytania
i pisania kierując uwagę nauczyciela i rodziców na
zachowanie dziecka, tak w przypadku gdy nie stwierdzamy
zaburzeń rozwojowych, nadpobudliwość psychoruchowa
staje się przyczyną różnych błędów w czytaniu
i pisaniu sugerując, że mamy do czynienia z nieprawidłowościami
funkcji poznawczych. U dzieci nadpobudliwych,
nawet przy niewielkich lub pojedynczych
deficytach fragmentarycznych, ich wpływ na naukę
czytania i pisania staje się niewspółmierny do ich nasilenia.
Dlatego — podkreślamy to ponownie — ostateczną
opinię co do przyczyn trudności w czytaniu i pisaniu
powinien wyrazić psycholog. Natomiast obserwacje
nauczycieli i rodziców dotyczące rodzaju i zakresu
trudności są dla psychologa materiałem bardzo ważnym
w ustaleniu diagnozy.
Tak więc nauka czytania i pisania dzieci nadpobudliwych
wymaga szczególnej uwagi i kontroli od klasy I,
nawet gdy nie stwierdza się dysharmonii rozwoju.
Utrwalone błędy czytania i pisania trudniej jest zwalczyć
niż im zapobiegać
Ponadto musimy pamiętać, że dziecko źle czytające
i źle piszące może mieć trudności w innych przedmiotach
nauczania, na przykład nie rozumie ono treści zadania
arytmetycznego, gdyż bądź odczytuje je fałszywie,
bądź jest tak skoncentrowane na technice czytania,
że nie rozumie treści. W wyższych klasach, gdy czytanie
jest tylko pozornie opanowane, odbija się to nie
tylko w stopniach z języka polskiego, lecz również
z historii, geografii, przyrody.