Problemy wychowawcze
Obserwując zachowanie dziecka nadpobudliwego w
różnych sytuacjach — w domu, na spacerze, na podwórzu,
w przedszkolu lub szkole, nasuwają się nam
dwa określenia: „to trudne dziecko (lub nerwowe)" albo
„to dziecko jest źle wychowane". Pierwsze określenie
w pewnym stopniu usprawiedliwia rodziców i wychowawców,
drugie obciąża ich odpowiedzialnością za
zachowanie dziecka.
Wydaje się, że oba określenia są uproszczeniem bardzo
skomplikowanej sytuacji. Wśród dzieci nadpobudliwych
można rzeczywiście spotkać takie, u których
nadpobudliwość i wszystkie wynikające z niej nieprawidłowości
zachowania są rezultatem niewłaściwego
oddziaływania środowiskowo-wychowawczego. Zapoznając
się bliżej z takim dzieckiem i jego rodziną nabieramy
przekonania, że w innych warunkach, przy
innym postępowaniu nie doszłoby do zaburzenia. Spotykamy
jednak również dzieci, których rodzice i wychowawcy
w szkole dokładają starań, aby skorygować
i zlikwidować niepożądane formy zachowania. Obserwujemy
wtedy często, że rezultaty są niewspółmierne
do wysiłków, a ponadto, że działanie dorosłych staje
się z biegiem czasu coraz bardziej „nieskoordynowane",
chaotyczne, że narastają błędy w postępowaniu,
w miarę niepowodzeń wychowawczych zmienia się postawa
rodziców i wychowawców, zmienia się nawet
stosunek uczuciowy do dziecka. Jest to proces stopniowo
narastający, w którym trudno wyodrębnić rzeczywisty
początek trudności. Rodzice lub nauczyciele opisują
na ogół pojawienie się trudności w związku z jakimś
zdarzeniem lub faktem, wobec którego byli bezradni,
który ich zaskoczył, albo gdy „przebrała się
miarka" i otoczenie przestaje tolerować dotychczasowe
zachowanie dziecka. Najczęściej dość nagle widzą, że
zachowanie dziecka i jego reakcje są inne niż jego rówieśników,
nie dostrzegając tego, że już wcześniej wystąpiły
objawy, na które bądź nie zareagowali, bądź
zrobili to niewłaściwie. Często dopiero pierwsze wagary,
ucieczka z domu lub zauważone kłamstwo są sygnałem
nieprawidłowości, podczas gdy jest to już rezultat
dotychczasowego działania wychowawczego dorosłych.
U dzieci nadpobudliwych psychoruchowo pierwsze
nieprawidłowe zachowania oraz związane z tym kłopoty
mogą pojawić się bardzo wcześnie, są jednak niedoceniane
przez rodziców i aczkolwiek irytują ich i męczą,
na ogół nie wywołują okreśionych działań wychowawczych
zmierzających do zmiany tego stanu.
Tymczasem trzeba jasno powiedzieć: dzieci nadpobudliwe
są dziećmi trudnymi, wymagającymi większego
wkładu pracy, większej cierpliwości, bardzo przemyślanego,
konsekwentnego działania dla osiągnięcia
pozytywnych rezultatów wychowawczych. Dzieci te
będąc uciążliwe, kłopotliwe, wprowadzają dorosłych w
stan zdenerwowania, czasem nawet wyczerpania, wtedy
zawodzi samokontrola, a zaczyna się samoobrona
przed aktywnością dziecka.
Obserwując rodzinę, w której z dwojga dzieci jedno
jest zrównoważone, a drugie nadpobudliwe, stwierdzamy
wielokrotnie, że ci sami rodzice nie popełniają poważniejszych
błędów wychowawczych wobec dziecka
zrównoważonego, natomiast wykazują anty-talent pedagogiczny
wobec nadpobudliwego. Trudno im zrozumieć
na przykład, dlaczego jedno wydane polecenie lub
prośba skierowana do dziecka zrównoważonego wywołuje
pożądany rezultat, a dla nadpobudliwego jest
bodźcem niewystarczającym. Tymczasem muszą oni
pamiętać, że ich polecenie jest jednym z całej masy
bodźców, jakie do dziecka docierają, wśród których nie
umie ono dokonać eliminacji — trzeba mu więc w tym
pomóc, zamiast zarzucać go nową falą bodźców w postaci
napomnień, pretensji, krzyku, a czasem kar. Trzeba
w odpowiednim czasie uwierzyć w dobrą wolę
dziecka nadpobudliwego, dojrzeć i zrozumieć jego własne
trudności, dopóki nieodpowiednie działanie dorosłych
nie zniszczy dobrej woli i zrodzi bunt.
Tak więc działanie wychowawcze, zmierzające do
opanowania nadpobudliwości i przeciwdziałania jej
skutkom, należy zacząć jak najwcześniej.
Postaramy się przedstawić obecnie trudności, jakie
mogą sprawiać dzieci nadpobudliwe w poszczególnych
okresach rozwojowych i jak należy wtedy z nimi postępować,
aby sprawy przynajmniej nie pogarszać.