Przyczyny nadpobudliwości będącej wyrazem zaburzonej funkcji ośrodkowego układu nerwowego
Jaki stopień zaburzenia równowagi procesów nerwowych
jest uważany jeszcze za normę, a jaki już za
atologię, trudno określić. Znamienne jest jednak, że
dzieci nadpobudliwych nawet wtedy, gdy nie mówi
się o zaburzeniu, lecz jedynie o zaostrzeniu cech typo-
"ogicznych, stwierdza się w znacznym procencie przyadków
zadziałanie w czasie rozwoju dziecka różnych
zynników, o których wiadomo, że mogą uszkodzić
środkowy układ nerwowy. Fakt ten jak również współwystępowanie
z nadpobudliwością innych zaburzeń
ozwoju psychoruchowego np. fragmentarycznych opóień
rozwojowych, stają się argumentami potwierdzaącymi
pogląd, że nadpobudliwość jest zespołem objawów
świadczących o zaburzonej funkcji mózgu spowodowanej
uszkodzeniem.
Czynniki uszkadzające mogą działać na komórkę rozrodczą,
na organizm dziecka w okresie płodowym,
w czasie porodu oraz po urodzeniu.
Wśród czynników uszkadzających komórkę rozrodczą
najczęściej wymienia się alkoholizm rodziców oraz choroby
weneryczne. Uszkodzona komórka rozrodcza jest
przyczyną nieprawidłowego kształtowania się płodu,
co daje w konsekwencji szereg wad rozwojowych fizycznych
i psychicznych. W przypadku dzieci nadpobudliwych
trudno stwierdzić, w jakim procencie występują
te czynniki jako uwarunkowanie zaburzenia,
tym bardziej że alkoholizm rodziców przede wszystkim
wpływa destrukcyjnie na atmosferę rodzinną i na warunki,
w jakich wychowuje się dziecko, a tym samym
na nasilenie się nadpobudliwości. — Alkoholizm jest
więc często traktowany jako czynnik zaburzający
o charakterze społecznym, a nie biologicznym.
W życiu płodowym dziecko narażone jest na wiele
czynników ujemnych mogących spowodować uszkodzenie.
Okresem największej wrażliwości są pierwsze trzy
miesiące ciąży, kiedy to następuje formowanie się układu
nerwowego płodu. Do czynników uszkadzających
w tym okresie (a także i później) zaliczamy: z a k a ż
e n i a w i r u s o w e płodu — matka w czasie ciąży
lub ktoś w jej bliskim otoczeniu, w tym czasie przebywał
choroby zakaźne, jak odra, świnka, różyczka, grypa,
żółtaczka zakaźna itp., z a t r u c i a spowodowane
piciem alkoholu w czasie ciąży, paleniem papierosów,
przyjmowaniem nieobojętnych leków nasennych, uspokajających
lub stosowanych w celu usunięcia ciąży,
przebyte przez matkę zatrucia ciążowe lub zatrucia
pokarmowe; n i e w ł a ś c i w e o d ż y w i a n i e się
matki, zwłaszcza braki vit. A i Ba oraz niedostateczna
38
ilość pokarmów białkowych. Tego rodzaju niedożywienie
może nastąpić przy uporczywych wymiotach zdarzających
się u kobiet ciężarnych, przy braku apetytu,
jak również w złych warunkach materialnych: u r a z y
m e c h a n i c z n e , na przykład nieudane próby usunięcia
ciąży przez osoby niefachowe, nieszczęśliwe
upadki lub uderzenia w brzuch połączone z krwawieniem
lub krwotokiem powodując odklejenie się łożyska
od ścianki macicy wywołują niedokrwienie rozwijającego
się organizmu. Ten sam wpływ w postaci niedotlenienia
płodu mogą mieć choroby krążenia u matki.
Okres porodu jest znacznym wstrząsem dla dziecka,
toteż w tym czasie może dojść do uszkodzenia układu
nerwowego noworodka z różnych przyczyn. Mogą to
być urazy mechaniczne spowodowane zbyt szybką lub
nieprawidłową akcją porodową, powodujące zniszczenie
tkanki mózgowej lub wylewy śródczaszkowe. Również
niedotlenienie dziecka przejawiające się w postaci
tzw. zamartwicy spowodowane jest długotrwałym porodem,
zaciśnięciem pępowiny wokół szyi dziecka itp.,
co odbija się w sposób charakterystyczny na wyglądzie
noworodka — sinica skóry lub jej nadmierna bladość.
Po urodzeniu dziecka uszkodzenie ośrodkowego układu
nerwowego może nastąpić na skutek przebycia zapalenia
mózgu lub opon mózgowych, z powodu ciężkiego
przebiegu chorób zakaźnych (wysoka temperatura,
drgawki). Przyczyną uszkodzeń mogą stać się urazy
mechaniczne czaszki (upadki, wypadki drogowe itp.)
Zasygnalizowane tu czynniki mogą spowodować
uszkodzenie wykrywalne w badaniu neurologicznym
lub przy pomocy laboratoryjnych metod lekarskich.
W wielu jednak przypadkach o uszkodzeniu wnioskujemy
wyłącznie na podstawie zaistnienia czynników
uszkadzających oraz objawów zaburzeń w rozwoju
dziecka. Objawy te mogą wystąpić nawet po kilku latach,
a często są tak dyskretne, że początkowo nie niepokoją
rodziców powodując jedynie pewne trudności
w wychowaniu lub nauczaniu dziecka. Tak właśnie dzieje
się w większości przypadków dzieci nadpobudliwych
psychoruchowo; dopiero nasilenie zaburzeń zachowania
lub trudności w nauce mobilizuje rodziców i wychowawców
do energicznej działalności, często błędnej.
Badania autorki nad dziećmi nadpobudliwymi
w wieku 7—10 lat wykazały, że u 8 1% badanych zaistniały
już w okresie życia płodowego, w czasie porodu
lub po urodzeniu różne czynniki uszkadzające,
a u 83% stwierdzono natomiast fragmentaryczne zaburzenia
rozwojowe współwystępujące z nadpobudliwością.
Należy przy tym podkreślić, że dzieci te uczęszczały
do szkoły podstawowej, żyły wśród zdrowych
normalnych dzieci, od których różniły się tylko tym,
że były bardziej kłopotliwe i uciążliwe; 60% badanych
sprawiało trudności wychowawcze, a 50% miało trudności
w nauce nie zawsze wyrażające się ocenami niedostatecznymi
na okres. Wydaje się, że liczby te byłyby
znacznie niższe, gdyby w odpowiedniej chwili został
włączony proces wychowawczy dostosowany do indywidualnych
cech tych dzieci oraz gdyby od początku
nauki szkolnej otrzymały one właściwą, dostosowaną
do rodzaju zaburzeń pomoc w nauce.
Możemy powiedzieć, że zaburzenia funkcji układu
nerwowego spowodowane uszkodzeniem mają niewątpliwie
negatywny wpływ na rozwój dziecka, lecz można
im w pewnym stopniu przeciwdziałać stwarzając
odpowiednie warunki środowiskowe i wychowawcze.
Natomiast niewłaściwy proces wychowawczy jak też
złe środowisko mogą spowodować poważne zaburzenia
u dziecka pierwotnie zrównoważonego i prawidłowo
rozwijającego się.