Nadpobudliwość psychoruchowa - przyczyny
Przedstawione na poprzednich stronach objawy nadpobudliwości
psychoruchowej nasuwają dość zasadnicze
pytanie: czy nadpobudliwość jest zespołem patologicznych
objawów będących wyrazem zaburzonego
rozwoju dziecka, czy jest to zespół cech składających
się na pewien rodzaj temperamentu, związanych z typem
układu nerwowego? Większość autorów wypowiadających
się na temat nadpobudliwości skłania się ku
poglądowi, że w przypadkach tych mamy do czynienia
z zaburzeniem rozwoju uwarunkowanym nieprawidłowym
funkcjonowaniem mózgu. Istnieje jednak również
pogląd, że nadpobudliwość jest cechą typologiczną
i wiąże się z określonym typem układu nerwowego.
Okazuje się, że rozgraniczenie tego co patologiczne,
a co typologiczne jest bardzo trudne.
Typ układu nerwowego
jako podłoże nadpobudliwości
Układ nerwowy człowieka, tak jak i zwierzęcia, pełni
rolę regulatora równowagi pomiędzy organizmem
a jego środowiskiem. Przyjmując z otoczenia informacje
w postaci różnych bodźców, układ nerwowy reguluje
zarówno działalność organów wewnętrznych, jak i nasze
zachowanie tak, aby umożliwić najwłaściwsze przystosowanie
do warunków zewnętrznych. Podstawowymi
procesami nerwowymi zachodzącymi w mózgu,
a wywołanymi przez dochodzące do układu nerwowego
bodźce są: procesy pobudzenia doprowadzające w efekcie
do ruchu lub czynności określonego narządu oraz
procesy hamowania nie dopuszczające lub powstrzymujące
ruch czy czynność. Każdy więc bodziec wywołuje
reakcje albo ją hamuje.
Człowiek przychodzi na świat z pewną liczbą gotowych,
zawsze jednakowych reakcji na określone bodźce
pobudzające — są to odruchy bezwarunkowe, do których
należy na przykład odruch ssania u zdrowego noworodka.
Poprzez powiązanie nowych bodźców z reakcjami
bezwarunkowymi powstają odruchy warunkowe;
na przykład niemowlę reaguje ruchami ssącymi
już nie tylko przy dotknięciu warg, ale na widok butelki
z pokarmem. W miarę rozszerzania się zakresu
i ilości bodźców zarówno pobudzających, jak i hamujących,
tworzą się skomplikowane powiązania reakcji,
które scalane w korze mózgowej dają w rezultacie
szeregi czynności przystosowawczych psychicznych i fizycznych
— a więc zachowanie człowieka.
Wiemy z obserwacji, że te same bodźce lub ich zespoły
mogą u różnych osób wywołać zupełnie różne
reakcje. Różnice w zachowaniu ludzi powiązane z wrodzonymi
ich stałymi właściwościami fizycznymi, jak
i psychicznymi człowieka składającymi się na jego
temperament.
I. P. Pawłów, na podstawie długoletnich doświadczeń,
stwierdził, że indywidualne cechy ludzkiego działania
zależą od czynności układu nerwowego, a przede wszystkim
od trzech podstawowych względnie stałych jego
właściwości: siły, równowagi i ruchliwości procesów pobudzania
i hamowania w korze mózgowej.
S i ł a układu nerwowego jest to, ogólnie mówiąc,
wydolność komórek nerwowych, które „wytrzymują",
gdy tego wymaga sytuacja, długotrwale bądź silne
bodźce pobudzeniowe lub hamulcowe. Gdy na przykład,
z dwojga dzieci wykonujących jakieś trudne zadanie,
jedno bardzo szybko wyczerpuje się i nie jest
zdolne do dalszej pracy, a drugie pomimo takich samych
trudności pracuje dalej intensywnie i skutecznie,
to powiemy, że pierwsze z dzieci przejawiało cechy
słabego układu nerwowego, a drugie — silnego. Jeżeli
te same dzieci znajdą się w sytuacji, w której muszą
zahamować swoje działanie, powstrzymać się od reakcji,
to pierwsze z nich będzie miało w tym zakresie
duże trudności, a reakcja będzie krótkotrwała, natomiast
drugie zniesie stan zahamowania bardzo dobrze
Może się jednak zdarzyć, że dziecko jest zdolne do
silnych lub długotrwałych reakcji pobudzeniowych, natomiast
reakcje hamulcowe są u niego słabe i krótkotrwałe.
Mamy wtedy do czynienia z układem nerwowym
o zaburzonej równowadze procesów nerwowych.
A więc drugą właściwością układu nerwowego jest
r ó w n o w a g a pomiędzy siłą procesu pobudzenia i siłą
procesu hamowania.
Istotą trzeciej właściwości — r u c h l i w o ś c i procesów
nerwowych jest łatwość przechodzenia jednego
procesu w drugi. „Szybkie i swobodne korzystanie
z obu przeciwnych procesów" — jak mówi Pawłów. Ta
właściwość pozwala człowiekowi na przystosowanie się
1 Należy rozróżniać hamowanie warunkowe, tj. powstrzymanie
się od działania pod wpływem sytuacji wymagającej tego,
eraz hamowanie ochronne następujące po zbyt silnym pobudzeniu
jako objaw wyczerpania komórki nerwowej (tego rodzaju
reakcja wystąpiła przy wykonywaniu trudnego zadania
przez pierwsze dziecko).
do stale zmieniających się warunków zewnętrznych,
do zmiany swego zachowania i działania w zależności
od zmieniających się informacji (bodźców).
Opisane właściwości procesów nerwowych stały się
podstawą wyodrębnienia typów układu nerwowego,
które według badaczy są podłożem różnych temperamentów
i przejawiają się w zachowaniu i działaniu
człowieka. Liczba kombinacji tych trzech właściwości
może być znaczna, lecz badania i obserwacje wskazują,
że można je ograniczyć do kilku. Na przykład N. J.
Krasnogórski, który prowadził badania nad typami
układu nerwowego u dzieci, wyodrębnił cztery typy
(podobnie jak A. G. Iwanow-Smoleński w odniesieniu
do dorosłych).