Jak z wiekiem zmieniają się dzieci nadpobudliwe
Warunki zewnętrzne, w jakich dziecko znajduje się,
w znacznym stopniu — jak już mówiliśmy — określają
sposób przejawiania się nadpobudliwości. Natomiast
zmiany objawów obserwowane na przestrzeni kilku lat
mogą być uwarunkowane zarówno czynnikami zewnętrznymi
(niekorzystnym środowiskiem, nieprawidłowym
procesem wychowawczym), jak również wynikają
ze zmian w zachowaniu dziecka związanych z okresami
rozwojowymi. Ustąpienie pewnych objawów jest
tylko wtedy dowodem poprawy stanu dziecka, gdy na
ich miejsce nie pojawiły się nowe lub nie nasiliły te,
które w poprzednim okresie były mniej wyraźne.
U małych dzieci do lat 3 przewaga pobudzenia w
postaci znacznej ruchliwości i zmienności uczuciowej
jest uważana za cechę fizjologiczną, a więc za pewną
prawidłowość. Wiemy, że dziecko w tym wieku jest
ruchliwe, bardzo aktywne, wszystkiego ciekawe, często
zmienia obiekt swego zainteresowania, a nawet domaga
się nowych wrażeń. Gdy zaczyna mówić, bywa gadatliwe.
Nadmierny spokój i mała aktywność w tym
wieku powinny budzić niepokój. Bywają jednak dzieci,
które bardzo wcześnie, nieomal od pierwszych dni
życia, przejawiają wyraźną nadmierną pobudliwość; są
krzykliwe, mało sypiają lub sen ich jest bardzo „czuły",
trudno u nich wyrobić nawyk snu w określonych
godzinach. Obserwuje się wahania apetytu przy zupełnie
dobrym stanie zdrowia fizycznego. W niemowlęctwie,
a czasem i później, są one bardzo uciążliwe —
swoim płaczem, krzykiem, grymasami, dezorganizują
życie rodzinne.
W okresie poniemowlęcym i przedszkolnym przeważa
w zachowaniu dzieci element nadmiernej ruchliwości;
ponad wszystko przekładają zabawy ruchowe, nie
2:!
mogą chwili usiedzieć spokojnie, na skutek tego często
robią wiele szkód w domu lub same ulegają różnym
wypadkom. Rzadziej, lecz również zdarzają się objawy
ruchliwości zawężonej do ruchów manipulacyjnych,
których rodzaj ulega częstym zmianom i które pojawiają
się raczej u starszych przedszkolaków najczęściej
w sytuacjach dla nich trudnych, jak na przykład, gdy
idą do przedszkola po raz pierwszy lub po dłuższej
przerwie, gdy zmieniają dość nagle środowisko, jak
również w okresie tuż przed zachorowaniem lub w
okresie rekonwalescencji.
Niezrównoważenie emocjonalne, wybitnie zależne
w tym okresie od warunków środowiskowo-wychowawczych,
przejawia się w postaci wahań nastrojów
— od płaczu do śmiechu, kapryśnością, uporem,
czasem agresją i wybuchami złości.
W wieku 7—10 lat dziecko wychodząc z domu w
szerszy krąg społeczny — szkoła, grupa rówieśnicza
ujawnia wszystkie właściwości, nawyki i sposoby zachowania
ukształtowane we wcześniejszym okresie rozwojowym.
Zmiana trybu życia, nowe wymagania i zadania
stawiane dziecku tworzą trudną dla niego sytuację,
która w przypadku dzieci nadpobudliwych wpływa
na nie wybitnie podniecająco. Toteż okres przystosowania
do nowych warunków jest na ogół u tych dzieci
dłuższy i adaptacja bardziej burzliwa niż u ich rówieśników
nie przejawiających wczesnej nadpobudliwości.
W okresie początkowego nauczania dotychczasowy
autorytet i kontrola rodziców słabną, a autorytet nauczyciela
jest wprawdzie uznawany i ma poważne znaczenie,
jednak działa jeszcze zbyt krótko, aby pozostawił
już utrwalone ślady. Często więc wpływ nauczyciela
na dzieci nadpobudliwe obserwujemy tylko w jego
obecności — nie działa on poza szkołą. Grupa koleżeńska
natomiast jeszcze zmienna, nie skonsolidowana
oddziałuje wielokierunkowo, w sposób zupełnie
przypadkowy, przez co jest dodatkowym czynnikiem
pobudzającym. W tej sytuacji dziecko przeważnie ujawnia
wszelkie charakterystyczne dla nadpobudliwości
reakcje i formy zachowania, które poprzednio omówiliśmy.
W tym właśnie okresie obserwuje się u wielu
dzieci nadpobudliwych psychoruchowo występowanie,
obok innych objawów, zawężonej formy nadruchliwości
w postaci ruchów manipulacyjnych. W niekorzystnych
warunkach mogą one przekształcić się w drobne
czynności przymusowe, co już uważane jest za objaw
nerwicy i wymaga interwencji lekarskiej. Objawami,
które nie ujawniły się tak wyraźnie w poprzednim
okresie rozwojowym jest męczliwość oraz wahania
mobilizacji i wydajności w pracy. Ponieważ właściwie
dopiero w szkole wymaga się od dziecka skupienia
uwagi, wysiłku, opanowania ruchliwości, nic więc dziwnego,
że trudności w tym zakresie tak charakterystyczne
dla nadpobudliwości ujawniają się z całą wyrazistością.
Tak więc w okresie nauki w klasach I—IV najłatwiej
postawić diagnozę, ale jednocześnie jest to ostatni
moment dla przeciwdziałania negatywnym skutkom
nadpobudliwości, o których powiemy dalej.
W okresie dorastania główne akcenty nadpobudliwości
przesuwają się w sferę emocjonalną. Związane to
jest z działaniem gruczołów dokrewnych aktywizujących
się właśnie wtedy.
Obserwujemy więc nadmierną wzruszeniowość i impulsywność
rónież u młodzieży, która nie przejawiała
wcześniej objawów nadpobudliwości, lecz są one mniej
nasilone i bardziej dostosowane do bezpośrednio działającej
przyczyny niż u młodzieży niezrównoważonej.
To właśnie młodzież nadpobudliwa demonstruje w sposób
drastyczny swój bunt i swój pęd do samodzielności,
gdyż refleksja przychodzi później, czasem za późno.
Staje się to przyczyną konfliktów z dorosłymi, którzy
swoim postępowaniem najczęściej sprawę pogarszają.
Dochodzi do daleko idących rozdźwięków często
tragicznych w skutkach. Napięcia emocjonalne wzmagane
wtórnie sytuacjami konfliktowymi ujawniają się
często u młodzieży nadpobudliwej w postaci takich
objawów, jak lęki, natręctwa, zaburzenia snu, które
są już objawami nerwicowymi i są wskazaniem do
interwencji lekarskiej.
Wzmożenie odruchu orientacyjnego jest tym objawem,
który — jak mówiliśmy — stwierdzamy u wszystkich
dzieci nadpobudliwych niezależnie od układu
innych objawów. Ponadto wydaje się on trwać niezmiennie
przez wszystkie lata życia dziecka nadpobudliwego.