Reakcje dziecka nadpobudliwego
Wzmożone reakcje ruchowe dziecka nadpobudliwego
są często następstwem jego nadmiernej pobudliwości
emocjonalnej. Wiadomo, że emocje i uczucia są siłą napędową
działania ludzkiego. U osobników zrównoważę
nych przejawy uczuć są opanowywane lub modyfikc
wane w zależności od oceny sytuacji, w jakiej się pc
jawiły. Dzieci, szczególnie młodsze, nie są jeszcze zdolne
do tego rodzaju samodzielnej oceny, a więc ich reakcje
emocjonalne bywają niewspółmierne do przyczj
wywołujących je. Czynnikiem regulującym są w tyr
wypadku dorośli, którzy od najwcześniejszego dzieciństwa uczą dziecko hamowania, opanowania reakcji
uczuciowych, niewłaściwych z punktu widzenia społecznego.
U dzieci nadpobudliwych psychoruchowo z
różnych powodów, o których dalej będzie mowa, nie
dochodzi do pełnego zrównoważenia stosunku między
reakcjami emocjonalnymi a ich przyczyną. Obserwujemy
u nich zachowanie świadczące o nadmiernie
wzmożonej pobudliwości emocjonalnej przejawiającej
się w postaci wybuchów złości, impulsywnego działania,
łatwego obrażania się, czasem płaczliwości. Reakcjom
tym towarzyszy jednocześnie nasilona aktywność
ruchowa.
Wielu badaczy opisujących zachowanie dzieci nadpobudliwych
podkreśla ich wzmożoną wybuchowość,
skłonność do bijatyk, dokuczliwość, niezdyscyplinowanie
wobec dorosłych, niechęć do podporządkowania się
kolegom. Dzieci te są niewytrwałe w zabawie i w pracy,
wykazują skłonność do zniecierpliwienia, nie znoszą
oczekiwania — co obserwowaliśmy w naszych próbach
eksperymentalnych. Jednocześnie zwraca się
uwagę na zmienność (labilność) nastrojów przechodzących
od radosnego podniecenia do smutku i gniewliwości.
Reakcje uczuciowe tych dzieci wskazują na
pewną niedojrzałość emocjonalną i odpowiadają często
reakcjom dzieci .znacznie młodszych; mówimy wtedy
o infantylizmie uczuciowym, który przejawia się również
w postaci stawiania oporu często niespodziewanego
i niezrozumiałego przy jednoczesnej dużej sugestywności,
a więc łatwości bezkrytycznego ulegania
różnym wpływom. Niezrównoważenie emocjonalne
i niedojrzałość uczuciowa powodują, że dzieci nadpobudliwe
są mało odporne na sytuacje trudne, łatwo
zniechęcają się, tracą zapał, zaczynają działać w sposób
niezorganizowany, porzucają rozpoczęte zadania.
Obserwuje się u nich wahania mobilizacji i koncentracji w pracy — często więc nazywa się je dziećmi niestałymi.
Wszystkie opisane objawy wzmożonej emocjonalności
dzieci nadpobudliwych stają się przyczyną częstych
konfliktów z otoczeniem.
Nadpobudliwość przejawia się również w działalności
umysłowej dziecka. W tym zakresie obserwuje się
objaw, który rosyjski uczony, I. P. Pawłów, nazwał
wzmożonym odruchem orientacyjnym. Manifestuje się
on kierowaniem przez dziecko uwagi na każdy niemal
bodziec płynący z otoczenia. Ten brak selektywności,
wybiórczości w kierowaniu uwagą oraz trudność w
koncentrowaniu jej na określonym przedmiocie lub
czynności wykonywanej w danej chwili są charakterystyczne
dla dzieci nadpobudliwych. Następstwem tego
rodzaju zaburzeń uwagi są często: zapominanie, roztargnienie,
chaotyczność itp. W przeprowadzonych próbach
eksperymentalnych, szczególnie w próbie czekania,
również obserwowaliśmy u badanych wzmożenie
odruchu orientacyjnego — każdy przedmiot w zasięgu
wzroku lub odgłos zza okna powodował zmianę kierunku
uwagi, a za tym i aktywność ruchową. Nowa sytuacja
angażuje zainteresowanie dziecka odrywając je
od dotychczasowego działania, które zostawia ono nie
dokończone lub wykonuje — byle zbyć. Skupienie się
na zadaniu, wytrwanie przy nim aż do zakończenia,
wymaga tak dużego wysiłku, że bardzo szybko dochodzi
u dzieci nadpobudliwych do zmęczenia. Nie pozostaje
to bez wpływu na jakość pracy, co ma szczególne
znaczenie dla nauki szkolnej dziecka. Należy jednocześnie
podkreślić, że możliwości intelektualne, poziom
myślenia, rozumowanie, pamięć, nie odbiegają u większości
dzieci nadpobudliwych od poziomu uznanego za
normę dla danego wieku. Pomimo to zarówno wyniki
badań psychologicznych, jak i poziom nauki w szkole
są u tych dzieci często niższe niż ich rzeczywiste możliwości.
Niektórzy badacze uważają, że dzieci nadpobudliwe
mają trudności w wykonywaniu zadań wymagających
planowania i syntetyzowania w myśleniu, jak
również trudności w wykonywaniu czynności angażujących
funkcje wzrokowo-ruchowe. Spowodowane jest
to częściowo brakiem wytrwałości, trudnością koncentracji
uwagi, wahaniami w mobilizacji oraz dużą męczliwością.
Ponadto u niektórych dzieci stwierdza się
współwystępujące z nadpobudliwością wybiórcze zaburzenia
rozwojowe funkcji wzrokowych, słuchowych
lub ruchowych, które mogą być przyczyną wspomnianych
trudności w wykonywaniu konkretnych zadań,
0 czym będziemy mówić w następnych rozdziałach.
Wzmożona pobudliwość emocjonalna, nadmierna ruchliwość
oraz wzmożenie odruchu orientacyjnego mogą
u każdego dziecka występować z różnym nasileniem
1 w różnych powiązaniach. Zdarza się, że objawy pobudzenia
w jednej sferze stają się dominujące przy innych
mniej nasilonych.