Które dzieci są nadpobudliwe
Uzieci nadpobudliwe psychoruchowo wyróżniają się
określonym zespołem cech zachowania. Cechy te ujawniają
się w sposobie wykonywania codziennych czynności,
w zabawie, w pracach domowych, przy odrabianiu
lekcji.
Kontakty z dorosłymi i z kolegami również pozwalają
zaobserwować szereg reakcji dziecka nadpobudliwego
różniących go właśnie od rówieśników.
Wyrazistość i rodzaj objawów są w znacznym stopniu
uzależnione od sytuacji, w jakiej dziecko obserwujemy:
inne objawy będą pierwszoplanowe podczas
zabawy na podwórku, a inne przy odrabianiu lekcji.
W jednych sytuacjach nadpobudliwe zachowanie
wzmaga się, w innych maleje; w większości przypadków
natomiast jest ono jednak odmienne od zachowania
większości dzieci w tym samym wieku, będących
w tej samej sytuacji.
Możemy więc postawić pytanie, jakie formy zachowania
uznamy za przejaw nadpobudliwości psychoruchowej?
Używając terminu n a d p o b u d l i w o ś ć psyc
h o r u c h o w a podkreślamy, że dotyczy on zarówno
sfery ruchowej, jak i psychicznej. Nadpobudliwość
przejawia się w postaci wzmożonego pobudzania ruchowego,
nadmiernej reaktywności emocjonalnej oraz
w specyficznych zaburzeniach funkcji poznawczych,
głównie w postaci zaburzeń uwagi.
Najbardziej widocznym, a często bardzo uciążliwym
dla otoczenia objawem nadpobudliwości jest nadmierna
ruchliwość. Wyraża się ona w stałym niepokoju ruchowym
dziecka — w ciągłym kręceniu się, bieganiu, podskakiwaniu,
w zmianych pozycji, w niemożności zachowania
spokoju, itp. W zabawach dzieci nadpobudliwych
przeważa element ruchowy. Dzieci te wolą
gonitwy, zawody, siłowania się, odgrywanie scen z filmów
pełnych ruchu, walk i strzałów, niż zabawy wymagające
spokoju lub ograniczające ruch dziecka poprzez
zasady i reguły. W takich sytuacjach dzieci nadpobudliwe
przeszkadzają swoim partnerom, odrywają
się od zabawy, nie uważają, kręcą się, a często wspólną
zabawę porzucają. Ich nadruchliwość przejawia się
również w całym szeregu drobnych ruchów, jak manipulowanie
przedmiotami, poprawianie garderoby, szarpanie
włosów, czasem ogryzanie paznokci lub kołnierzyków
czy chusteczek do nosa oraz wykonywanie innych
ruchów zbędnych w danej chwili, obserwujemy
to często wtedy, gdy dziecko nadpobudliwe jest bezczynne
lub zmuszone do spokojnego siedzenia np. przy
słuchaniu opowiadania lub głośnego czytania, podczas
oglądania telewizji, itp.
Badając grupę dzieci nadpobudliwych w wieku 7—10
lat autorka przeprowadziła dwa eksperymenty, by zaobserwować
możliwości opanowania przez dzieci włas-
»
nej ruchliwości. Pierwszy eksperyment to tzw. próba
czekania. W toku badania psychologicznego przerwano
je i polecono dziecku poczekać na dalszy ciąg, pod
pretekstem, że badający musi coś zapisać. Nie sugerowano
żadnego sposobu zachowania — nie mówiono np.
„poczekaj spokojnie". Okres czekania trwał 60 sekund.
W tym czasie badający pozorując, że jest czymś zajęty,
obserwował i szczegółowo notował wszelkie ruchy
i formy zachowania dziecka. W drugim eksperymencie
— nazwanym „próbą bezruchu" wymagano od
dziecka nadpobudliwego, siedzącego wygodnie na krześle,
zachowania całkowitego bezruchu przez jedną minutę.
W tym wypadku chodziło o sprawdzenie, w jakim
stopniu dzieci nadpobudliwe potrafią w sposób
świadomy opanować własną ruchliwość. Otrzymane
wyniki porównano z wynikami uzyskanymi w badaniu
dzieci, które nie przejawiały cech nadpobudliwości w
innych sytuacjach (tworzyły one grupę kontrolną). Porównanie
wypadło znamiennie: 85% dzieci z grupy
kontrolnej zachowało w czasie czekania zupełny spokój
lub zajmowało się jedną określoną czynnością, np. rysowaniem,
oglądaniem „skarbów" wyjętych z kieszeni
lub książki leżącej na stole. W grupie dzieci nadpobudliwych
tylko 25% badanych zachowywało się spokojnie.
Pozostałe dzieci kręciły się, wstawały, chodziły po
pokoju, wyglądały przez okno, usiłowały rozmawiać
z badającym pomimo braku reakcji z jego strony.
Zmieniały wielokrotnie swoje czynności — były nawet
takie, które w ciągu jednej minuty 10 razy zmieniały
rodzaj działania.
Jeżeli przypomnimy sobie, jak niektóre dzieci zachowują
się na przykład w poczekalni u lekarza lub
podczas jazdy pociągiem czy tramwajem, to zdamy sobie
sprawę, że dla pewnej grupy dzieci, z którymi stykamy
się na co dzień, zachowanie w przytoczonym
eksperymencie nie jest niezwykle, a przeciwnie —
charakterystyczne.
Podobne wyniki dała próba bezruchu: w grupie kontrolnej
70% dzieci zachowało całkowity bezruch, co
było osiągalne tylko dla 25% dzieci nadpobudliwych.
U pozostałych obserwowano drgania grup mięśniowych,
ruchy mimowolne, ruchy ukierunkowane lub
ogólne poruszanie się oraz wypowiedzi słowne i śmiech.
Ponadto u wielu z nich zwracało uwagę bardzo duże,
ogólne napięcie mięśniowe. Opisane wyżej zachowanie
dzieci nadpobudliwych wyróżnia je w sposób widoczny
spośród innych dzieci. Wiemy, że duża aktywność
ruchowa jest właściwością wszystkich dzieci, a przede
wszystkim tych najmłodszych, jest to jednak ruchliwość
dostosowana do sytuacji i do wymagań otoczenia.
Dziecko nie przejawiające nadpobudliwości potrafi
przez dłuższy lub krótszy czas (w zależności od tego,
w jakim jest wieku) pozostawać w spokoju. Dopiero
nadmierne przedłużanie tego czasu powoduje niepokój
dziecka ujawniający się w różnych formach, początkowo
dyskretnych, a gdy trwa zbyt długo, niepokój
staje się zauważalny, a nawet może przeszkadzać. U
dzieci nadpobudliwych nadruchliwość ujawnia się bardzo
szybko i bardzo intensywnie narasta.