Analiza zjawiska nadpobudliwości
Analizując zjawisko nadpobudliwości musimy brać
pod uwagę zarówno indywidualne cechy dziecka, które
możemy uważać za wrodzone, jak i cały układ warunków
środowiskowo-wychowawczych działających od
najwcześniejszego dzieciństwa. Te dwie grupy czynników
wzajemnie się przeplatają i warunkują, powodując
bądź poważne zaburzenia zachowania, bądź wyrównanie
lub złagodzenie objawów nadpobudliwości.
Dzieci nadpobudliwe swoim zachowaniem stwarzają
szereg problemów wychowawczych; wymagają nie tylko
specjalnego sposobu postępowania, ale odpowiedniej
postawy rodziców i wychowawców, wymagają większego
skupienia uwagi i sił niż dzieci zrównoważone. Dodatkowo
sprawę komplikują specyficzne trudności w
uczeniu się tych dzieci, trudności często nie rozumiane
i nie tolerowane przez dorosłych, co stwarza okazję do
popełniania poważnych błędów wychowawczych. Ponadto
objawy nadpobudliwości występujące we wczesnym
dzieciństwie są nie zauważone, bądź bagatelizowane,
co powoduje utrwalanie się niewłaściwych form
zachowania. Wiełokrotnie dorośłi Uczą na to, że dziecko
z tych cech „wyrośnie", co rzeczywiście nierzadko się
zdarza, ale zwykłe przy wydatnej pomocy właściwego
procesu wychowawczego, dzięki pracy rodziców i wychowawców,
z czego nie zawsze zdajemy sobie sprawę.
Dlatego właśnie najważniejszym elementem przeciwdziałania
niekorzystnym skutkom nadpobudliwości jest
wczesne jej rozpoznanie i wczesne odpowiednie postępowanie
wychowawcze takie, które by nie dopuściło
do pogłębiania zaburzenia i doprowadziło do względnego
zrównoważenia dziecka. Właściwy proces wychowawczy
powinien jednocześnie umiejętnie wykorzystać
potrzebę aktywności dziecka i jego zdolności angażowania
się uczuciowego. Należy kierować jego aktywnością
i wyrabiać cechy, które ułatwią mu przystosowanie,
a jednocześnie będą społecznie pozytywne. Wychowanie
dziecka nadpobudliwego powinno więc mieć
charakter leczniczo-zapobiegawczy. Leczniczy — gdyż
chodzi o zlikwidowanie niepożądanych objawów, które
utrudniają przystosowanie dziecka, a więc i dalsze jego
wychowanie. Zapobiegawczy — dlatego, że utrwalenie
prawidłowych reakcji i prawidłowego zachowania dziecka
w różnych grupach społecznych (w rodzinie, w przedszkolu,
w szkole) przeciwdziała powstawaniu nowych
objawów i nie dopuszcza do wzmożenia już istniejących.
Bywają przypadki nadpobudliwości, w których
właściwemu wychowaniu powinno towarzyszyć leczenie
farmakologiczne. Musimy jednak pamiętać, że nie
zastąpi ono wychowania i nie będzie miało decydującego
wpływu na ukształtowanie osobowości dziecka.
Zasygnalizowane na wstępie problemy są tematem
dalszych rozdziałów książki, którą oddajemy do rąk
rodziców i wychowawców, chcąc w ten sposób spopularyzować
wiedzę o dzieciach nadpobudliwych, przysparzających
swoim zachowaniem wiele trosk i kłopotów.
Należy jednak podkreślić, że czytelnik nie znajdzie
w tej książce szeregu recept „na każdą okazję". Współczesne
życie jest tak bogate, kontakty międzyludzkie
są tak wielokierunkowe, że nie można przewidziećwszystkich
sytuacji, w których zachowanie dziecka nad-,
pobudliwego wywoła pytanie: „co robić"?.
Żeby na to pytanie umieć samemu odpowiedzieć —
trzeba znać nie tylko prawidłowy rozwój dziecka, ale
również znać i rozumieć mechanizmy warunkujące zaburzenia
rozwoju oraz nieprawidłowego zachowania
dziecka nadpobudliwego. Pozwoli to na właściwą obserwację
wychowanka będącą podstawą wczesnego
uchwycenia niepożądanych objawów i szybkiego przeciwdziałania
im odpowiednimi metodami tuychowawczymi,
jeszcze bardzo nieskomplikowanymi „codziennymi", które bez trudu można zastosować. Często przeoczenie
pierwszych objawów, zbagatelizowanie ich lub
niewłaściwe reagowanie rodziców powoduje narastanie
trudności, komplikuje stosunki między dzieckiem i dorosłymi,
staje się przyczyną niewłaściwych postaw rodzicielskich,
a co za tym idzie, powoduje niepowodzenie
wysiłków wychowawczych. Przyczyn tych niepowodzeń
skłonni jesteśmy szukać w warunkach zewnętrznych,
niezależnych od nas, bądź w specyficznych cechach indywidualnych
dzieci nadpobudliwych, które chętnie nazywamy
wtedy dziećmi trudnymi lub nerwowymi. Zapominamy
najczęściej o tym, że jesteśmy w stanie modyfikować
w pewnym stopniu zarówno sytuacje zewnętrzne,
jak i indywidualne cechy naszych dzieci, pod
warunkiem, że zaczniemy to robić dostatecznie wcześnie,
gdy dziecko jest jeszcze małe i że będziemy rozumieć
znaczenie różnych czynników istotnych dla rozwoju
i wychowania dziecka. Innymi słowy — prawidłowym,
świadomie kierowanym procesem wychowawczym
możemy zapobiec powstawaniu niekorzystnych
cech osobowości dziecka pierwotnie nadpobudliwego
i uzyskać takie zmiany w jego zachowaniu, które pozwalają
stwierdzić, że nie jest ono ani trudne, ani nerwowe,
chociaż czasami kłopotliwe.
W dalszych rozdziałach, po zapoznaniu czytelnika
z objawami nadpobudliwości oraz z objawami współ-
%oystępującymi, wyjaśnimy, jakie są ich przyczyny. Następnie,
analizując charakterystyczne dla każdego wieku
cechy nadpobudliwego zachowania, postaramy się
sformułować wskazania wychoiuawcze, które będą
może pomocne rodzicom i wychowawcom w ich pracy
z dziećmi nadpobudliwymi.