Jak wychować dziecko nadpobudliwe cz. 18
Należy tu przypomnieć inną ogólnie znaną zasadę pedagogiczną, że zarówno odległość celów działania, jak i zakres powierzonych obowiązków oraz system kontroli muszą zmieniać się z wiekiem i być dostosowane do możliwości i poziomu rozwoju dziecka. Tak więc w wieku przedszkolnym musimy z dzieckiem współdziałać — pomagać, a nie tylko kontrolować, w wieku wczesnoszkolnym — obserwować przebieg działania i czasem pospieszyć z pomocą. Im dziecko starsze i lepiej wdrożone do samodzielności, tym bardziej możemy kontrolę osłabić i oceniać ostateczny efekt działania. W przypadku dzieci nadpobudliwych rozluźnienie kontroli, rozszerzenie obowiązków i ich terminów musi następować wolniej niż u dzieci nie przejawiających nadpobudliwości, gdyż prawidłowe nawyki ^ wytwarzają się u nich trudniej i są mniej trwałe.
Większość elementów przedstawionego tu sposobu postępowania z dziećmi o dominującej ogólnej nadruchliwości dotyczy również innych dzieci nadpobudliwych. W przypadkach dzieci przejawiających zawężoną formę nadruchliwości (ruchy drobne, manipulacyjne, tiki) oraz dzieci impulsywnych musimy pamiętać o ich wybitnie wzmożonej reaktywności emocjonalnej.
Wzmożona nadpobudliwość emocjonalna, której następstwem jest nasilenie ruchów drobnych lub pojawienie się reakcji ruchowych o nasileniu często nieproporcjonalnym do sytuacji (np. wybuch gniewu z agresją fizyczną) w znacznym stopniu dezorganizuje przystosowanie dziecka. W chwilach pobudzenia emocjonalnego trudne jest porozumienie się z dzieckiem, przekonanie go o czymś. Obniża się poziom jego działania i powoduje niepowodzenie, które z kolei wywołuje ponowne pobudzenie emocjonalne. Wydawałoby się, że wobec tego ogólną zasadą postępowania jest wyeliminowanie bodźców emocjonalnie negatywnych, a także pozytywnych, gdyż np. wielka radość też dezorganizuje czynności dziecka nadpobudliwego. Jest to niewykonalne ze względu na trudność izolowania dziecka od normalnego życia, a ponadto niewłaściwe wychowawczo i terapeutycznie.
Dziecko powinno nauczyć się kontrolować i opanowywać swoje reakcje emocjonalne. Staramy się skłonić je do refleksji, do zrozumienia sytuacji i do krytycznej oceny swego postępowania, bez wywoływania poczucia winy, lęku lub niepewności, które to uczucia mogą dodatkowo zaburzyć równowagę emocjonalną dziecka.
Tego rodzaju "trening" stosowany w wychowaniu już bardzo wcześnie musi łączyć się z ogólną spokojną atmosferą w środowisku dziecka, równowagą osób wychowujących, a więc z ograniczeniem liczby bodźców emocjonalnych. Dziecku nadpobudliwemu trzeba zaoszczędzić niepotrzebnych bodźców, lecz nie chronić przed wszelkim i bodźcami, co najczęściej przybiera formę ustępliwości, uległości i podporządkowania rodziców impulsywnemu dziecku.
Bodźcami wybitnie negatywnymi dla dzieci nadpobudliwych są wszelkie trudne sytuacje, jak na przykład zadania w niewielkim nawet stopniu przerastające możliwości dziecka i wymagające wzmożonej mobilizacji. Również niepowodzenia w realizacji zamierzeń stają się czynnikami negatywnymi. Z analogicznymi sytuacjami każde dziecko nadpobudliwe zetknie się, gdy będzie dorosłe, dlatego już w dzieciństwie należy je do takich sytuacji przygotować, "uodpornić", przyzwyczaić do przezwyciężania trudności, a nie chronić przed nimi.
W sytuacjach trudnych działalność dziecka nadpobudliwego staje się zdezorganizowana, stan pobudzenia wzmaga się. Wymaga ono wtedy podparcia, a nawet pomocy w przezwyciężaniu trudności tak, aby zadanie zostało doprowadzone do końca przy zachowaniu względnej równowagi emocjonalnej. Tak więc dzieci o silnej reaktywności emocjonalnej nie należy obarczać wieloma obowiązkami jednocześnie, funkcjami zbyt eksponowanymi lub zadaniami zbyt trudnymi. Należy stopniować zarówno trudności, jak i zakres działania, w miarę możliwości nie dopuszczać do niepowodzeń, które mogą przekreślić to, co dotychczas zostało uzyskane właściwym postępowaniem. Czasami trzeba nawet fragment jakiejś pracy wykonać za dziecko, aby mogło w spokoju pracę kontynuować. Ta pomoc w przekroczeniu progu trudności przyniesie mniej szkody niż stan pobudzenia emocjonalnego wywołany przez niepowodzenie i wszystkie jego konsekwencje. Do tych spraw wrócimy jeszcze przy omawianiu niepowodzeń szkolnych dzieci nadpobudliwych.