Przyczyny nadpobudliwości psychoruchowej cz. 7
Często też spotyka się zatajenie niedostatecznych ocen dzieci przez jednego z rodziców (liberalnego) w obawie przed gwałtowną reakcją drugiego (rygorystycznego), co ma nie tylko niepożądany wydźwięk moralny, ale ponadto utrzymuje dziecko w obawie, że to może się wydać w każdej chwili. W znanym autorce przypadku dziecka nieco starszego (z klasy VI) taka sytuacja stała się powodem szantażu ze strony starszego brata ("powiem ojcu, że dostałeś dwóję") powodując długotrwałe, ciężkie przeżycia dziecka.
Wiele innych przykładów wskazuje, że przy niekonsekwentnym wychowaniu dziecko szczególnie często stawiane jest w sytuacjach trudnych, zaskakujących, w których nie ma możności skorzystania z żadnych dotychczasowych doświadczeń, gdyż w systemie wychowania były one również zmienne. Broniąc się, dziecko reaguje w sposób nieoczekiwany lub zupełnie niezgodny z przyjętymi normami, co powoduje nowe konflikty. Równowaga psychiczna dziecka ulega wahaniom, aż dochodzi do jej trwałego zaburzenia.
Wychowanie rygorystyczne jest tym rodzajem procesu wychowawczego, który rzadko obecnie spotykamy w czystej formie. Bywają rygorystyczni — ojciec lub matka, rygorystyczny nauczyciel lub wychowawczyni w przedszkolu. Nie zdarza się, aby wszyscy byli rygorystyczni, a więc dziecko podlega najczęściej działaniu postępowania niekonsekwentnego. Zdarzają się jednak rodziny, w których przeważa rygoryzm, i to rygoryzm konsekwentny, któremu podporządkowani są wszyscy członkowie rodziny. W swoich badaniach autorka nie napotkała dzieci nadpobudliwych, które będąc pierwotnie zrównoważone zaczęły przejawiać nadpobudliwość wyraźnie pod wpływem rygorystycznego wychowania. Przeważnie było to wychowanie niekonsekwentne, w którym jedno z rodziców miało tendencje do rygoryzmu. Natomiast w przypadkach dzieci przejawiających objawy nadpobudliwości od urodzenia, w pewnym okresie rodzice nie mogąc sobie poradzić z dzieckiem, stosowali rygorystyczne metody wychowawcze połączone z częstym i dotkliwym karaniem. W tych wypadkach uzyskiwali całkowite podporządkowanie się dziecka w ich obecności, wyraźnie zabarwione lękowo, przy jednoczesnej nasilonej i narastającej nadpobudliwości dziecka poza domem z cechami agresywności (w szkole i na podwórzu).
Konsekwentnie rygorystyczne wychowanie, stwarzając bardzo wyraźne i stałe kryteria postępowania — tego nie wolno, to można, a to trzeba, może być w pewnych okresach życia dziecka pozytywne, o ile nie towarzyszy mu brutalność i bezwzględność, co przysparza dziecku negatywnych bodźców, najczęściej lęko-twórczych. Stosowanie kar cielesnych, krzyku, ciągłe dyrygowanie to sposoby postępowania wybitnie zaburzające równowagę nerwową dziecka, a przy tym mało skuteczne lub dające skutek tylko doraźny. Ponadto w atmosferze ciągłego napięcia przy braku możliwości ujawnienia się indywidualności dziecka dochodzi do nieprawidłowego ukształtowania się jego osobowości.
Przedstawione w tym rozdziale modele wychowawcze zaburzające dziecko pierwotnie zrównoważone stają się czynnikiem dodatkowym poważnie zaburzającym dzieci, u których nadpobudliwość jest wynikiem uszkodzenia. W następnych rozdziałach, poświęconych zasadniczemu tematowi — jak wychowywać dziecko nadpobudliwe — postaramy się przedstawić pozytywne modele procesu wychowawczego, które powinny odgrywać rolę leczniczą i zapobiegawczą.